null Beeld

BoekrecensieGeschiedenis

Modern nationalisme is niet typisch Duits

Helmut Walser Smith biedt een intrigerende reis door Duitsland en zijn geschiedenis.

Duitse grootheid zegeviert niet met het zwaard, maar dringt het rijk van de geest binnen, waar zij vooroordelen overwint”, noteerde schrijver/filosoof Friedrich Schiller rond 1800. Met name de eerste helft van de twintigste eeuw hielp niet erg die voorspelling te laten uitkomen.

Denkend aan Duitsland zullen sommigen misschien nog altijd laarzen over brede wegen zien marcheren. In de beeldvorming roept het natiebesef van onze oosterburen associaties op met Pruisisch militarisme en de uiterst wrede geweldmachine van de nazi’s onder Hitler.

Maar ze afdoen als typisch Duits is te gemakkelijk, waarschuwt Helmut Walser Smith in Duitsland. Een natie en haar geschiedenis. Voor, tijdens en na het nationalisme 1500-2000. Dat beschrijft het ontstaan van de idee van één Duitsland en de ontwikkeling van het gevoel daarbij.

In vijf eeuwen tijd kende het gebied dat we nu kennen als Duitsland twee derde van de tijd vrede. En wie niet de fout maakt om Duitse en Pruisische geschiedenis gelijk te stellen, ziet dat het gebied in al die tijd minder gewelddadige optredens op zijn naam heeft staan dan bijvoorbeeld Frankrijk of Engeland.

Die Mannschaft

Walser Smith kreeg het idee voor zijn boek tijdens de wereldkampioenschappen voetbal van 2006. Het was een evenement dat internationaal het beeld van het organiserende land, Duitsland, deed kantelen. Die Mannschaft speelde ander, attractiever voetbal dan voorheen. Een deel van de spelers kwam van buiten de eigen grenzen. En binnen en buiten het stadion toonde zich geen grimmig maar een vrolijk, humaan land. Het verschil tussen natie en nationalisme werd goed zichtbaar: een gevoel van ergens bij horen hoeft niet altijd het slechtste in de mens boven te halen. Die houding is evenmin iets vasts of voorbestemds, verandert in de tijd steeds opnieuw, toont Walser Smith.

Walser Smith, hoogleraar geschiedenis aan de Vanderbilt University in Nashville, probeert in zijn boek veel misverstanden uit de weg te ruimen. Hij bestrijdt dat de Duitsers zo’n beetje de uitvinders van het moderne nationalisme waren. Het maakte elders veel eerder zijn opwachting. Anders dan gedacht speelde het geen noemenswaardige rol in de oorlogen tegen Napoleon. Het begon pas een beetje te broeien nadat de Duitsers een nederlaag hadden geleden tegen de kleine Fransman.

De Weimarrepubliek, die na de ineenstorting van het Tweede Duitse Keizerrijk aan het einde van de Eerste Wereldoorlog ontstond, verklaarde in haar Grondwet de natie soeverein. Onder historici geldt Duitsland daarmee als een late natiestaat. Walser Smith bestrijdt dat. In 1919 was de wereldwijde transitie halverwege en bestreken de rijken oude stijl nog ongeveer de helft van de aardbol.

Auto’s bij een recreatiegebied in West-Berlijn in de jaren vijftig. Beeld Hollandse Hoogte / Sueddeutsche Zeitung
Auto’s bij een recreatiegebied in West-Berlijn in de jaren vijftig.Beeld Hollandse Hoogte / Sueddeutsche Zeitung

De schrijver gelooft ook niet dat er in 1945 sprake was van een Stunde Null, een absolute breuk met het naziverleden. Een zeer karige tijd begon. Afstand nemen van bruin gedachtengoed vergde meer tijd. Volgens Walser Smith hielp het Wirtschaftswunder om de ogen definitief te openen. Vaak wordt het tegendeel beweerd: de Italiaanse schrijver Carlo Levi had het in dit verband over de “gesloten, harde ogen” van de Duitsers in een periode dat het bruto nationaal product in tien jaar tijd verdubbelde. Volgens hem bleven ze bij alle vooruitgang bewust blind voor hun recente geschiedenis.

Duitsland. Een natie en haar geschiedenis vraagt aandacht van de lezer maar is geen nodeloos ingewikkeld boek. Wie enige moeite wil doen, wordt bovendien goed beloond: Walser Smith denkt en schrijft goed. Hij waakt ervoor om blind in dezelfde hamsterwieltjes te stappen als sommige van zijn voorgangers en blind te gaan draven. Daarmee legt hij denkfouten bloot, opent hij de weg naar (deels) nieuwe wegen en invalshoeken en trekt hij begrippen die al te gemakkelijk als synoniemen worden beschouwd uit elkaar (bijvoorbeeld natie en nationalisme). Wie het boek na lezing dichtslaat heeft bovendien een intrigerende reis door Duitsland en zijn geschiedenis achter de rug.

Landkaarten en landschappen

Walser Smiths focus op ideeën en denken beperkt zich niet tot woord en geschrift. Hij betrekt bijvoorbeeld ook andere kunstvormen, landkaarten en landschappen in zijn betoog. Nobelprijswinnaar Elias Canetti legde in zijn boek Massa en macht verband tussen Duits militarisme en de landsbrede fascinatie voor bergen, rivieren en bossen. Het leger was volgens hem “meer dan het leven, het was het marcherende woud”.

Zulke zinsbegoocheling greep terug op de Romantiek, toen sommigen het beklimmen van bergtoppen en het dolen door bossen beschouwden als misschien wel de beste mogelijkheid om heel dicht bij het natiegevoel te komen. Zulke gevoelens leken wel haast iets onontkoombaars te hebben. Heinrich Heine dreef in het satirische De Harzreis (1826) de spot met alle barbaarse bergbeklimmers en dronken gymnasiasten die voor hun nationalistische bedevaart de natuur ingingen. Maar eenmaal zelf op de top van de Brocken, de hoogste top van Noord-Duitsland, viel hij zelf ten prooi aan de emoties die hij licht belachelijk had gemaakt. “De Brocken is een Duitser”, schreef hij. “De berg heeft iets Duits rustigs, verstandigs, verdraagzaams.”

Het echte gif greep zijn kans na de nederlaag van 1918

Kwaadaardig werd het volgens Walser Smith pas later. Zelfs tijdens de Eerste Wereldoorlog was het radicale nationalisme niet de dominante ideologie in Duitsland (al had Bismarck gesproken van het smeden van een natie uit “ijzer en bloed”). Het echte gif greep zijn kans na de nederlaag van 1918. De eerste werkelijk grote oorlog voor de natie, die kort voor het einde nog leek te winnen, was uitgelopen op een smadelijke, vernederende nederlaag. In de woorden van Walser Smith leefden de Duitsers tot dan “in het tijdperk van het nationalisme. Na 1918 leefden ze in het nationalistische tijdperk.” Waar dat op uitdraaide, is bekend en wordt door de schrijver nog eens grondig geduid.

Wie nu stellig beweert dat die spoken uit het verleden definitief zijn verjaagd, doet aan ongefundeerde waarzeggerij. Walser Smith kijkt wel uit. Voorlopig doorstond Duitsland alle tumult na Angela Merkels Wir-schaffen-das-gebaar en vormen de AfD en Pegida luidruchtige, maar niet al te grote bewegingen. Waar peilingen in de eerste naoorlogse jaren schrikbarende percentages voorstanders van nazisme en antisemitisme lieten zien, toont nu een overweldigende meerderheid van de Duitsers zich voorstander van de democratie en de rechtsstaat. De geschiedenis bewijst echter dat het gevaarlijke vuur snel kan oplaaien: Hitlers NSDAP was in de laatste jaren van de twintig niet meer dan een splinterpartij.

null Beeld

Helmut Walser Smith
Duitsland. Een natie en haar geschiedenis. Voor, tijdens en na het nationalisme 1500-2000
Vert. Auke Leistra & Nannie Plasman-De Bijs Bik.
Het Getij/De Arbeiderspers; 640 blz. € 39,99

Lees ook:

Historicus Richard Evans over complottheorieën rond Derde Rijk: ‘Geloof het nou maar, Hitler is (niet) dood’

De Britse historicus Richard Evans schrijft over complottheorieën rond het Derde Rijk. Dat levert geregeld interessante inzichten op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden