null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Met nadenken over vriendschap houd je geen vrienden over

Paul van Tongeren

Doodgewone vrienden. Nadenken over vriendschap

Boom; 192 pagina’s; € 20,-

★★★★☆

De auteur

Filosoof, theoloog en ethicus Paul van Tongeren (Deventer, 1950) ging in 2015 met emeritaat aan de Nijmeegse Radboud Universiteit. Voor zijn boek Leven is een kunst won hij in 2013 de Socrateswisselbeker. In april van dit jaar volgde hij Daan Roovers op als Denker des Vaderlands.

Opzet

Door de eeuwen heen stelt de filosofie telkens dezelfde vragen. Bij het zoeken naar antwoorden kan een filosoof streven naar oorspronkelijkheid, maar Van Tongeren maakt liever het werk van grote denkers opnieuw vruchtbaar. Niet door hun gedachten kritiekloos te herkauwen, maar door middel van intensief nadenken.

In dit boek denkt Van Tongeren na over vriendschap. In elk hoofdstuk staat een filosoof centraal die zich over dit thema heeft gebogen.

Aristoteles bracht bijvoorbeeld een ordentelijke hiërarchie aan in vriendschappen, met een erepodium voor de band tussen twee vrienden die elkaars morele kwaliteiten bewonderen. Zulke vriendschappen zijn volgens hem uiterst zeldzaam. “Mijn beste vrienden, er zijn geen vrienden”, luidt een van zijn gevleugelde uitspraken.

Hier signaleert Van Tongeren een terugkerend gevaar van denken over vriendschap. Als we niet oppassen, idealiseren we vriendschap zo sterk dat ze onbereikbaar wordt. Niet voor niets zijn veel wijsgerige lofredes op vriendschap aan overleden vrienden opgedragen. Pas als ze eenzaam achterblijven lijken filosofen te kunnen benoemen hoe bijzonder de verhouding tot de dode vriend was. Dat overkwam Montaigne, die zijn vriendschap met Étienne de la Boétie verabsoluteerde tot een bijna erotische versmelting van zielen.

Nietzsches nihilisme waart darmee als een spook door het boek. Is ideale vriendschap een ineengestorte betekenisconstructie, waar we ons aan vastklampen zonder er nog echt in te geloven?

Opvallende passage

“Het is een reëel gevaar voor de filosoof, voor degene die gaat denken, en misschien wel zijn tragiek, dat hij zich verwijdert van de werkelijkheid van de concrete ervaring die hij wil doorgronden; dat hij op dat moment niet meer in staat is het leven waarover hij nadenkt te leven.”

Reden om dit boek niet te lezen

Als een schoolmeester die zijn leerlingen verveeld naar hun mobieltjes ziet grijpen, vraagt Van Tongeren geduld voor een preek van kerkvader Augustinus. Hij wil diens gedachten ‘kunnen gebruiken voor een reflectie over de vriendschap, los van de vraag wat Augustinus er precies mee wilde doen in zijn preek.’ Menige seculiere lezer zal die oorspronkelijke intentie niet zo eenvoudig naast zich neer kunnen leggen.

Reden om dit boek wel te lezen

Van Tongerens seculiere vertaling van Augustinus is dan wel weer intrigerend. Augustinus vatte vriendschap op als een mysterieus geschenk, niet als een product van noeste arbeid: “Wie niet beseft dat vriendschap niet louter je eigen product is, maar dat alles wat je doet in het kader van je vriendschap ook het vieren is van de vriendschap als iets goeds wat je overkomen is, die is geen ware vriend.”

Van Tongeren denkt in dit boek na over denkers die nadenken over eerdere denkers. Dat klinkt als een hoofdpijnopwekkend Droste-effect, maar door de geraffineerde opbouw van het boek raak je als lezer nergens de draad kwijt.

Filosoferen over vriendschap betekent in Doodgewone vrienden ook nadenken over filosofie. Van Tongeren belicht zowel de gevaren als de existentiële noodzaak van filosofie. Filosoferen is bloedlink, want je kunt erdoor vergeten te leven; zonder filosofie weet je echter niet hóe je moet leven.

Misschien zorgt die spanning ervoor dat de filosofie geen vooruitgang boekt, zoals Van Tongeren stelt. Stelt filosofie telkens dezelfde vragen, waar je nooit een definitief antwoord op is? Altijd een nieuwe etappe, nooit een finish?

Wie nadenkt over vriendschap wint niet per se vrienden. Je kunt ze zelfs kwijtraken, nadat je die vriendschap hebt gewogen en te licht bevonden. Daarom benadrukt Van Tongeren liever het alledaagse en haalbare. Filosofie hoeft geen eenzame weg te zijn: het is leuker om samen met vrienden te filosoferen dan het in je eentje te doen.

Lees ook:

Als nieuwe Denker des Vaderlands bracht Paul van Tongeren in deze krant onder woorden wat die rol eigenlijk behelst.

“Een Denker des Vaderlands moet tegenstrijdige en complexe emoties, ervaringen en opinies wegen en duiden. Als daardoor de mist iets sneller optrekt en we wat scherper kunnen zien, zullen die besluiten misschien niet makkelijker worden, maar hopelijk wel beter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden