In Parijs, 1934, is een schaalmodel van een trein tentoongesteld.

BoekrecensieGeschiedenis

Met Duitse degelijkheid ontleedt Jürgen Osterhammel een veranderende wereld

In Parijs, 1934, is een schaalmodel van een trein tentoongesteld.Beeld ANP / AFP

In zijn rondgang door de negentiende eeuw toont historicus Jürgen Osterhammel de metamorfose van een wereld, bevolkt door wereldburgers én dorpelingen.

Paul van der Steen

De wereld werd kleiner in de loop van de negentiende eeuw. Mensen, goederen en boodschappen gingen dankzij het stoomschip, de trein, massamedia en de telegraaf rapper dan ooit de wereld over.

De conclusie dat de wereld daarmee ook eenvormiger werd, ligt voor de hand, maar de Duitse historicus Jürgen Osterhammel doet niet aan dit soort simplificaties in zijn magnum opus De metamorfose van de wereld. Een mondiale geschiedenis van de negentiende eeuw. Niet alleen waren de verschillen tussen de diverse hoeken van de wereld groot, vaak was ook de werkelijkheid op één plek veelkantig.

In de negentiende eeuw kwam een einde aan het verval van steden. Maar de onstuimige groei van veel plaatsen – mede onder invloed van de industrialisatie – betekende niet automatisch modernisering. Daarvoor waren de omstandigheden in veel wijken al te bar. En kijkend naar het grotere plaatje valt op dat velen nog gewoon in dorpen woonden en op het land werkten.

Feest in Utah in 1869: de First Transcontinental Railroad is af. Beeld
Feest in Utah in 1869: de First Transcontinental Railroad is af.

Grote diversiteit

De ontwikkeling van universiteiten nam in de negentiende eeuw een hoge vlucht. Die universiteiten moesten zich tot twee realiteiten verhouden. Aan de ene kant konden ze gebruikmaken van de internationale infrastructuren en wetenschappelijke normen, aan de andere kant hadden ze hun verplichtingen aan hun eigen overheden die onderwijs en onderzoek mogelijk maakten. Daarnaast vroeg opkomend nationalisme om eigen verhalen.

Tegenover de wereldburgers die leefden in natiestaten of kolossale imperia stonden nog talrijke statenlozen en mensen die leefden in kleine jagersgemeenschappen. Op dit gebied was de diversiteit misschien wel groter dan op enig ander moment in de geschiedenis.

De Nederlandse vertaling van Osterhammels boek heeft behoorlijk lang op zich laten wachten. Uitgeverij Atlas Contact kondigde het boek vele malen aan om het daarna steeds uit te stellen. De oorspronkelijke versie van De metamorfose van de wereld verscheen al in 2009, de Engelse vertaling in 2014.

Osterhammel, een historicus die doceerde in Freiburg, Hagen, Genève en Konstanz, zegt in het voorwoord van de Nederlandse uitgave dat hij bijzonder verheugd is over juist deze vertaling, omdat hij het idee voor dit overzichtswerk kreeg tijdens zijn jaar als fellow op het Netherlands Institute for Advanced Studies in Wassenaar in 2001-2002.

Arrogantie en onderwerpingsdrang

De negentiende eeuw was onmiskenbaar de eeuw van Europa. Hier heeft Osterhammel opnieuw oog voor beide zijden van de medaille: ‘Nooit heeft Europa zoveel innovatieve kracht en zoveel initiatieven ontplooid, en tegelijkertijd ook zoveel arrogantie en onderwerpingsdrang aan de dag gelegd’.

Rond 1920 waren de verschillen tussen de rijke westerse landen en de armste samen­levingen elders op de wereld veel groter dan een eeuw eerder.

Vijf jaar voor de verschijning van de ­Nederlandse vertaling van De metamorfose van de wereld werden de lezers al getrakteerd op een overzichtswerk over dezelfde periode van soortgelijke omvang. De eeuw van de macht. Europa 1815-1914 van Richard J. Evans beperkte zich echter tot één deel van de ­wereld en kenmerkte zich door een andere stijl. De Britse historicus combineerde op knappe wijze het brede gebaar en de petite histoire. Dat leverde een prettig leesbaar boek op, waarin gedenkwaardige voorbeelden, anekdotes en personages langskwamen en het ook zomaar enkele bladzijdes over de ­populariteit van snorren en baarden in de negentiende eeuw kon gaan.

Jürgen Osterhammel. Beeld Phillipp Dabringhaus
Jürgen Osterhammel.Beeld Phillipp Dabringhaus

Osterhammel zoomt verder uit: in tijd (op zeker moment gaat hij terug tot 1760) en in ruimte (door een vergelijkend perspectief met vooral de Aziatische wereld).

Evans vertegenwoordigt het Angelsaksische vermogen om complexe geschiedenis soepel op papier te krijgen. Osterhammel is een representant van Duitse grondigheid en dat maakt dat zijn werk soms meer heeft van een studie- dan een leesboek. De auteur komt op vele plekken met puntsgewijze opsommingen en soms zelfs met een puntsgewijze ­opsomming binnen een puntsgewijze ­opsomming.

Het lukt Osterhammel om de kluwen aan lijnen binnen de geschiedenis te ontwarren. Hij kiest relevante en soms verrassende perspectieven. Naast innovaties en ontwikkelingen op het gebied van staatsvorming, imperialisme, migratie en revoluties staat hij ook uitvoerig stil bij het veranderende besef van tijd en ruimte.

Begin van een beschavingsmissie

Meer dan hun voorgangers keken de negentiende-eeuwers naar zichzelf. De eigen geschiedenis kreeg een prestigieuze plek in musea, bibliotheken en archieven. Zelfobservatie en zelfreflectie gingen een prominentere rol spelen door de opkomst van sociologie, statistiek, psychologie. Massamedia, fotografie en, aan het eind van de eeuw, film legden allerlei zaken vast. En schrijvers als Dickens, Zola en Multatuli toonden hun engagement door allerlei onverkwikkelijks in de maatschappij van alledag te beschrijven.

Osterhammel legt interessante parallellen bloot. Zo trekt hij een vergelijking tussen twee conflicten, waar bijna veertig jaar tussen zit. ‘De Burgeroorlog was voor de Verenigde Staten wat de Boerenoorlog voor Zuid-Afrika is geweest, zij het in een veel korter tijdsbestek. De afscheiding van de zuidelijke staten van de Verenigde Staten in 1860-1861 was een equivalent van de Grote Trek, en hun planterseconomie vóór de afscheiding vertoonde grote gelijkenis met het republikanisme van de Boerenpioniers (dat zichzelf echter minder rechtvaardigde door een uitgewerkte racistische ideologie dan door een amper uitgesproken, vaag superioriteitsgevoel).’

Waar Europa voorheen niet per se redenen had om zich moreel verheven te voelen boven de rest van de wereld, begon het in de negentiende eeuw aan een mondiale beschavingsmissie. Dat zogenaamd zegenrijke werk beperkte zich niet tot verre landen, men benaderde ook de lagere klassen in de uitdijende steden en op het platteland als een soort vreemde stammen. De gelijkenissen tussen etnografische studies dichtbij en ver weg zijn treffend. Ook hier vertrouwden velen erop dat de staat, het geloof en de markt veel konden doen om die aparte menssoort een minimum aan beschaafd en dus burgerlijk gedrag bij te brengen.

null Beeld
Beeld

Jürgen Osterhammel
De metamorfose van de wereld. Een mondiale geschiedenis van de negentiende eeuw
Vert. W. Hansen
Atlas Contact; 1176 blz. € 59,99

Lees ook:
Hoe de elite van Europa geleidelijk één cultuur omarmde.

In de verhouding van Toergenjev en de Viardots toont Figes hoe de elite van Europa geleidelijk één cultuur omarmde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden