BoekrecensieJack

Marilynne Robinson laat je houden van de Prins der Duisternis

Marilynne Robinson wijdt een fijne, dynamische roman aan Jack, het boeiendste personage uit haar eerdere roman Gilead.

Hoe leven mensen? Dat is de ‘oervraag’ van Jack, de titelheld van Marilynne Robinsons nieuwe roman. Al op jonge leeftijd beschouwt hij zijn bestaan als een verloren leven. Leven is een beproeving en de constante strijd heeft Jack ontzield: ‘Jij leeft als iemand die al overleden is’, zegt de Afro-Amerikaanse onderwijzeres Della op wie Jack verliefd wordt. Jack is gesitueerd in het St. Louis van de jaren vijftig van de vorige eeuw en het rabiate racisme van die periode is een belangrijk thema in deze sterke roman.

De drijvende kracht achter de segregatie in de Verenigde Staten was de doctrine ‘gescheiden maar gelijk’. De liefde van Jack en Della wordt dus niet zozeer gedwarsboomd door praktische bezwaren, maar vooral door wrede wetten: het is verboden om ‘gemengd’ samen te wonen. ‘Het is moeilijk een andere tijd te begrijpen’, schreef Robinson al eerder in Gilead (2004). Gelukkig is er de literatuur, het hulpmiddel bij uitstek om het verleden te doorgronden.

Jack is het vierde deel van een serie die begon met Gilead, gevolgd door Thuis (2008) en Lila (2014). De boeken zijn heel goed los van elkaar te lezen.

Robinson ontving voor Gilead de Pulitzer Prijs. In deze roman richt de bejaarde predikant John Ames zich tot zijn jonge zoon en waarschuwt hij hem voor zijn naamgenoot John Ames Boughton (roepnaam Jack): ‘Hij is geen man met een zeer hoogstaand karakter’. Jack is in Gilead teruggekomen naar het gelijknamige plaatsje in Iowa om te kijken of hij daar met zijn vrouw Della en hun zoontje kan samenwonen. In St. Louis kwam de politie aan de deur om ze te wijzen op de wet tegen gemengd samenwonen. Jack is het verhaal van een verboden liefde, dat een paar jaar eerder speelt dan Gilead

In tegenstelling tot het soms wat statische Gilead is Jack dynamisch. Dat komt onder meer door de vele gesprekken tussen Jack en Della.

Marilynne RobinsonBeeld Frank Ruiter

Tijdens een toevallige ontmoeting op een kerkhof praten ze de hele nacht. In de heerlijke, snedige dialogen ontrafelt zich het spel van aantrekken en afstoten. Jack is openhartig en waarschuwt Della dat hij een ‘verstokte, doorgewinterde hufter’ is. Maar het zogenaamd verdorven karakter van Jack is niet het grootste obstakel.

Robinson benadrukt niet hoe onrechtvaardig en wreed die periode in de Amerikaanse geschiedenis was, dat zou gemakkelijk scoren zijn. De tijd fungeert als een achtergrond voor het liefdesverhaal en de spanning ontstaat door het contrast: de mooie liefde in een lelijke maatschappij, de sensitieve verbinding in een hardvochtige samenleving. De nadruk ligt op de psychologie van Jack en Della en hun driften en verlangens. Jack wil niet verliefd op haar zijn, hun liefde is immers gevaarlijk en strafbaar, maar hij heeft geen keuze: hoe vaak Jack zich ook voorneemt Della definitief te verlaten, telkens keert hij bij haar terug. En Della laat zich niet afschrikken, niet door de wet, haar familie of het destructieve karakter van Jack. Anders dan de afstandelijke John Ames zijn Jack en Della personages om te omarmen.

Jack is geen slecht mens en Della weet dat

Als jongetje was Jack al zeer angstig, hij spijbelt, haalt kattenkwaad uit, verlaat vroegtijdig de universiteit, raakt aan de drank, verliest zijn dochtertje op jonge leeftijd, belandt in de gevangenis en eenmaal op vrije voeten lukt het hem maar moeilijk om het hoofd boven water te houden.

Jack is ‘de eenzaamste man ter wereld’. Hij waarschuwt Della dat hij altijd alles verpest en het is onvermijdelijk dat hij ook hun relatie zal verknallen. ‘Ongezien ben ik op mijn best. De Prins der Duisternis. De Prins der Afwezigheid zelfs.’ Later zegt Jack tegen een dominee: ‘Ik ben een begenadigde dief. Ik lieg moeiteloos, vaak zonder aanwijsbare reden. Ik ben een kwaadaardig en overtuigd alcoholist. Ik heb geen talent voor vriendschap. De talenten die ik heb, gebruik ik niet. Ik ben me voortdurend en bijna obsessief bewust van alles in mijn directe omgeving wat breekbaar is en heb de obsessieve aandrang om dat kapot te maken.’

Maar Jack is geen slecht mens en Della weet dat. Ook zij kent het onderscheid dat Jack maakt tussen wat hij is en wie hij is: ‘Wanneer je karakterfouten jouw karakter zijn, dan word je een ‘wat’. Dat was hem opgevallen. Niemand zegt ooit: een leugenaar is wie je bent, of: wie je bent is een leugenaar. Hij was absoluut een wat. Hij trekt een pak aan, en een oplichter is wat hij is.’

Della weet wie Jack is: een lieve, zachte, intelligente man, een getormenteerde geest die graag poëzie leest en die zijn worsteling en wanhoop samenvat in drie woorden: ‘Hoe leefden mensen?’ In Gilead was Jack het boeiendste personage en in Jack laat Robinson weer met verve zien wat voor een bijzonder en kleurrijk figuur hij is.

Marilynne Robinson
Jack
Vert. Ton Heuvelmans
Arbeiderspers;
300 blz. €22,50

Lees ook: 

Volgens Marilynne Robinson wordt het kwaad overschat

Hoe meer je leert over de mens, hoe ongelooflijker wezen hij wordt, zegt Marilynne Robinson. Daarom is ze zo gehecht aan het woord ziel. We hebben geen script, we moeten improviseren.

Geneigd het geluk te wantrouwen

Alles wat Marilynne Robinson over het leven wil vertellen, heeft ze verwoord in de geschiedenis van de families die haar romans bevolken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden