BoekrecensieBiografie

Margriet van der Heijden schetst een prachtig portret van natuurkundigen Paul Ehrenfest en Tatiana Afanassjewa

null Beeld

Margriet van der Heijden schetst een prachtig portret van natuurkundigen Paul Ehrenfest en Tatiana Afanassjewa.

Albert Einstein, Max Planck, Niels Bohr, andere wetenschappers van naam. Dat ze zo’n beetje kind aan huis waren in de Leidse Witte Rozenstraat gaat misschien wat ver. Maar menig (toekomstig) Nobelprijswinnaar maakte er zijn opwachting. Gaf er een lezing, bleef slapen, en zette zijn handtekening op de muur van de slaapkamer van het grote huis dat Paul Ehrenfest en Tatiana (Tania) Afanassjewa daar in 1913 hadden laten bouwen. Zelf gedreven wetenschappers, zij geboren in Kiev, hij in Wenen, maakten ze Leiden tot een belangrijke ontmoetingsplek voor intellectuele discussie.

Ehrenfest (1880-1933) en Afanassjewa (1876-1964) zijn de fascinerende hoofdpersonen in Denken is verrukkelijk, waarin wetenschapsjournalist Margriet van der Heijden een prachtig portret schetst van twee bijzondere mensen en de tijd waarin zij leefden.

Onafscheidelijk

Ze ontmoeten elkaar, begin twintigste eeuw, tijdens colleges wis- en natuurkunde aan de universiteit in Göttingen. Ze zijn al snel onafscheidelijk: hij, een Joodse kruidenierszoon, zij, Russisch-orthodox en opgegroeid in gegoede kringen. Ze delen al de liefde voor de wetenschap, daar komen muziek (Brahms) en literatuur (Tolstoj) bij, waar zij hem mee in contact brengt. Slim, nieuwsgierig, onconventioneel, en (zeker hij) een beetje ongedurig, duurt het even voor ze samen hun plek hebben gevonden.

Via Wenen, Sint-Petersburg en Praag belanden ze in Leiden. Daar wordt Ehrenfest in 1912 benoemd tot hoogleraar theoretische natuurkunde als opvolger van Hendrik Antoon Lorentz. Een enthousiast docent is hij, jong talent herkent en stimuleert hij. Hij legt makkelijk contact en bouwt een enorm internationaal netwerk op. Goed in het inzichtelijk en begrijpelijk maken van de razendsnelle ontwikkelingen in zijn vakgebied, brengt hij anderen verder met zijn kritische vragen en inbreng. Toch voelt hij zich gaandeweg steeds meer mislukt. Waar anderen met ontdekkingen komen, slaagt hij er niet in zelf nieuwe, grootse theorieën te ontwikkelen. Het maakt hem onrustig, een onrust die hij probeert te bezweren door veel op reis te gaan.

En dat is ook wat zijn vrouw gaandeweg steeds meer doet. Het enthousiasme waarmee ze aan een nieuw leven is begonnen (het huis aan de Witte Rozenstraat is háár ontwerp) ebt langzaam weg. In het conservatieve Nederland, waar het ook nog eens zo vaak regent, kan ze moeilijk aarden. Zo heeft ze vooruitstrevende ideeën om het wiskundeonderwijs aantrekkelijker te maken, organiseert discussieavonden, schrijft een pamflet dat veel stof doet opwaaien, maar ze krijgt hier, als vrouw, uiteindelijk geen voet aan de grond. Het is waarschijnlijk mede daarom dat ze vanaf 1926 maandenlange reizen maakt naar Rusland om daar wiskundeles te geven.

Depressie

Dat alles komt hun huwelijk niet ten goede. Ehrenfest begint een verhouding, glijdt gaandeweg steeds verder weg in een depressie. Op 25 september 1933 maakt hij een eind aan zijn leven en dat van zijn zoon Wassik, een jongen met het syndroom van Down. Van der Heijden wijst daarbij nadrukkelijk ook op de enorme angst die de opkomst van het nazisme in Duitsland Ehrenfest bezorgde en de moeite die hij deed om via zijn netwerk Joodse geleerden het land uit te krijgen.

Eerder al hadden de ontwikkelingen in de Sovjet-Unie onder Stalin Afanassjewa teruggebracht naar Leiden. Na 1933 zal ze nooit meer een voet zetten in haar moederland. Tot aan haar dood blijft ze wonen in het ongewone huis aan de Leidse Witte Rozenstraat. Maar de plek die het was zal het niet meer worden.

null Beeld

Margriet van der Heijden
Denken is verrukkelijk
Het leven van Tatiana Afanassjewa en Paul Ehrenfest
Prometheus; 432 blz. € 39,99

Lees ook:
De vier gezichten van nobelprijswinnaar Hendrik Lorentz

Hij kreeg de Nobelprijs voor natuurkunde. Hij probeerde na de Eerste Wereldoorlog Franse en Britse fysici met hun Duitse collega’s te verzoenen en hij voorzag de aanleg van de Afsluitdijk van een wetenschappelijke fundering. Nu pas is zijn levensverhaal opgetekend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden