Boekrecensie Alles is oké

Literaire mantelzorg voor een dementerende moeder

Ivo Victoria fantaseert over zijn dementerende moeder en haar jongere zelf.

Erg origineel kun je het niet noemen: een roman over alzheimer. Sinds Bernlefs ‘Hersenschimmen’ maar vooral ook door de grote media-aandacht van de laatste jaren ligt het verschijnsel vooraan in de literaire etalage. Erwin Mortier, Renate Dorrestein, Kees van Kooten schreven romans over (hun eigen) alzheimerpatiënten, en dat is nog maar het topje van de ijsberg.

De Vlaamse, in Nederland woonachtige schrijver Ivo Victoria (1971) liet zich er niet door afschrikken, en schreef een roman over zijn dementerende moeder ‘Alles is oké’.

Door stijl en aanpak probeert hij zich van anderen te onderscheiden. Victoria is een meestal opgeruimd schrijver, met een gezond gevoel voor ironie met dien verstande dat daaronder best een zware melancholicus kan schuilgaan, zoals hij zelf schrijft: ‘die typische vrolijke onbezorgdheid die menig gedeprimeerde kenmerkt’.

Schemer

‘Alles is oké’, de mantra waarmee Victoria’s moeder haar zorgen bezweert, is geen loze titel. Dit is geen somber, dramatisch boek. Hoewel respectvol zet Victoria toch vooral de absurde kantjes van moeders alzheimer in de verf, de vreemde toestanden, de hilarische gesprekken, het chronische misverstand. Daarbij speelt, dunkt me, ook het verschil tussen Vlaanderen en Nederland, een belangrijke rol, oftewel tussen een preutse, ontkennende cultuur (de Vlaamse) en een realistische, praktische cultuur (de Nederlandse). Tegelijk is Victoria de lyricus, die de schemertoestand van zijn moeder zo mooi mogelijk beschrijft: “Ze plant haar kromme wijsvinger ferm in het papier maar geen woord dat op zijn plaats blijft staan, geen zin die zich vanavond laat temmen. De letters waaien weg, vliegen uit, landen met een sierlijke pirouette midden in haar vloeibare gedachten en daar gaan ze vrolijk door elkaar zwemmen, zich frivool met dat giftige goedje in haar hoofd vermengen tot er een vreemd donker slijm waarin niets meer te onderscheiden valt op de bodem van een emmer waar ze wild met haar handen in grijpt.” Op die manier houdt Victoria de regie in het verhaal. Zo oppert hij ook dat alzheimerpatiënten misschien wel ‘s nachts precies de overzichtelijke werkelijkheid dromen die ze overdag zijn kwijtgeraakt.

Dit is eigenlijk de enige manier waarop hij er goed mee om kan gaan, als schrijver. Uit de verwarde, soms paradoxale verhalen van zijn moeder destilleert hij een personage, mevrouw Stevens, de vroege versie van zijn moeder. In een toelichting schrijft hij: “ík wilde een beeld vastleggen van wie ze is, wie ze was en wie ze had kunnen zijn. Ik wilde de fictie laten zegevieren op de mensonterende realiteit. Is dat naïef? Misschien.” Maar het levert ook een mooi verhaal op van een kordate vrouw, godsdienstlerares, die het opneemt tegen de directeur van de school die op een duistere manier een appeltje met haar te schillen heeft, een appeltje dat te maken heeft met beider vaders en hun oorlogsverleden. En passant krijgt de lezer ook nog iets mee over Vlaams maatschappelijk gekonkel en politiek nepotisme.

Koningin van het bal

Je voelt dat het Ivo Victoria (Hans in het boek, naar zijn burgerlijke naam Hans Van Rompaey) goed doet om op die manier trots te kunnen zijn op zijn moeder, die hij tot koningin van het bal maakt. Intussen stelt Ivo Victoria ook zichzelf bloot, als vader en echtgenoot met zijn angsten en zelfinzicht, zijn twijfels ook over het hele project, bijvoorbeeld als hij zichzelf hoort zeggen dat drank slecht voor zijn moeder is: “Voor haar of voor ons? Steeds vaker roert zich een verlangen naar roekeloosheid in mij, een opstandigheid die wordt gevoed door de twijfel of het wel volstaat het allemaal op te schrijven, of dat niet te gemakkelijk is.”

Zo gaat dit boek in feite over drie personages, de oude moeder van de schrijver, de gereconstrueerde jonge moeder en de schrijver zelf, en is het in zekere zin ook een roman over het biografisch schrijven. Wat vertel je en wat laat je achterwege, waar grijp je in, waar fantaseer je?

Je kunt je afvragen of het wel helemaal klopt, zo’n lyrisch, poëtisch boek over zoiets naars en onthutsends als alzheimer maar het antwoord van Ivo Victoria lijkt me duidelijk. Het klopt, het is een soort literaire mantelzorg.

Ivo Victoria
Alles is oké
Lebowski
220 blz. € 21,99

Lees ook:

Column Bert Keizer: Schrijfster Clairy Polak heeft de ongewone moed om ook de vervelendste uithoeken van dementie te verkennen

In haar boek ‘Voorbij, voorbij’ schrijft Clairy Polak over hoe Alzheimer haar man even geleidelijk als meedogenloos te gronde richtte. Ze schrijft in de derde persoon en noemt haar man Leo en zichzelf Judith. Voor haar is deze ziekte ‘… een van de meest ongrijpbare en onbegrijpelijke verschijnselen in het leven van een mens, die ze ooit heeft meegemaakt’.

Moeder verliest greep

Stijn van der Loo geeft in deze roman de schrijnende neergang van de mens een positieve nasmaak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden