null Beeld

BoekrecensieNon-fictie

Literair tijdschrift Barbarber streed tegen loodzware ernst: ‘De maat in een kinderschoen is een gedicht’

De geschiedenis van het literaire tijdschrift Barbarber leest als een avontuurlijk jongensboek.

Jongens richten clubs op, om samen hutten te bouwen, aan brommers te sleutelen, te gamen, of wie weet wel uit stelen te gaan. Je hebt ook jongensclubs, waarin alles om literatuur draait. Een mooi voorbeeld levert het trio Henk Marsman, Gerard Bron en Gerard Stigter, beter bekend onder hun pseudoniemen J. Bernlef, G. Brands en K. Schippers.

Ze kenden elkaar van een middelbare handelsschool in Amsterdam, waren niet met boeken grootgebracht, maar kregen de liefde voor de letteren mee van een enthousiasmerende leraar Nederlands, de Indië-specialist Rob Nieuwenhuys. Hij leerde ze dat echte ­literatuur niet stoelt op hoogdravende ­bewoordingen en lyrische hogeborstzetterij, maar per definitie ingaat tegen de main­stream, en dat in gewone taal en met veel humor, zoals Piet Paaltjens, Nescio, Elsschot en Gerard Reve dat deden.

Moppen en menukaarten

Dat leek Marsman, Bron en Stigter wel wat, en dus begonnen ze in 1958 een eigenhandig gestencild blaadje. Het zou Rabarber heten, maar dankzij een verspreking werd het Barbarber, een naam die paste bij het springerige en ontregelende karakter dat hun voor ogen stond. Een ‘tijdschrift voor teksten’ moest het zijn, niet alleen teksten die speciaal voor het blad geschreven waren, maar ook curieuze krantenberichten en advertenties, moppen, het verslag van een schaakpartij, brieven over huis-, tuin- en keukenaangelegenheden en wat er nog meer te vinden was in de alledaagse, veelvormige en dikwijls ook vreemde en verrassende werkelijkheid.

Het bleek dé manier om tegenwicht te bieden aan de loodzware ernst van de gevestigde literaire tijdschriften. De menukaart van een restaurant verdiende minstens evenveel aandacht als het verzamelde werk van A. Roland Holst en de films van Laurel & Hardy deden niet onder voor de drama’s van Shakespeare en Vondel. Om met Schippers te spreken: ‘De grenzen van poëzie / zijn verlegd: de maat in een kinderschoen is een gedicht’.

Toef Jaeger maakt van de geschiedenis van Barbarber een avontuurlijk jongensboek. Aan de hand van treffende anekdotes laat ze zien hoe het blad, dat met maximaal driehonderd abonnees altijd een noodlijdende onderneming bleef, zich met slapstick­achtige manoeuvres van de marge naar het hart van de vaderlandse letteren bewoog en daar een geduchte invloed begon uit te oefenen, niet alleen op schrijvers en dichters, maar ook op journalisten en televisiemakers.

Gecultiveerde luiheid

Van de drie bouwden Bernlef en Schippers een omvangrijk, eigenzinnig en veelvuldig bekroond oeuvre op. Brands was minder zichtbaar, maar dat lag aan de door hem gecultiveerde luiheid. Die eigenschap paste overigens perfect bij de nonchalance die Barbarber van den beginne eigen was. Zo nodig werd er een heel nummer met het stalenboek van een behangselfirma gevuld.

De jongens van Barbarber laat mooi zien hoe je met zelfvertrouwen en geloof jongensdromen waar kunt maken. Gevestigde auteurs als C. Buddingh’ en Chris van Geel herkenden zich in de formule van het blad en begonnen intensief mee te werken. Jan Hanlo kreeg zelfs de status van vierde redacteur. Schippers zette een briefwisseling op met Stan Laurel. En na een paar jaargangen lijfde de deftige uitgeverij Querido het blad en zijn redactie in en werd daarmee gelijk een stuk hipper.

Jaeger heeft haar boek opgedragen aan K. Schippers. Dat is een welverdiend saluut aan de laatste overlevende van de jongensclub. Van Schippers verscheen onlangs nog Nu je het zegt, een roman over dwalen en verdwalen, in straten en steden, in herinneringen en in taal. Ook dat is nog altijd helemaal Barbarber.

null Beeld

Toef Jaeger
De jongens van Barbarber. Hoe een vriendschap het literaire landschap veranderde
Querido; 320 blz. € 26,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden