Boekrecensie Roman

Karel Capek over volkswoede in Tsjechië

Begin jaren dertig van de vorige eeuw schreef de herontdekte Tsjechische schrijver Karel Capek (1890-1938) een trilogie over een tijdloos thema dat in onze dagen wel actueler lijkt dan ooit: de meerduidigheid van de waarheid.

In ‘Een doodgewoon leven’, mijn eerste overrompelende kennismaking met deze auteur, komt een man na het voltooien van zijn memoires tot het inzicht dat het gestroomlijnde verhaal dat hij van zijn leven heeft gemaakt bij nader inzien een veel complexere waarheid verhult.

In ‘Meteoor’ buigen verschillende omstanders zich over de mogelijke identiteit van een verongelukte piloot die in coma en onherkenbaar verminkt door brandwonden in een ziekenhuis ligt. Zo krijgen we meerdere mogelijke versies van een ondoorgrondelijk leven voorgeschoteld, vanuit perspectieven die elkaar hier en daar raken en overlappen, en allemaal hun eigen geldigheid hebben. Uit die meerduidigheid bestaat de waarheid, spiegelt Capek ons voor.

Vergetelheid in de natuur

In het net vertaalde ‘Hordubal’ kruipt de schrijver onder de huid van zijn hoofdpersoon Juraj Hordubal die na acht jaar werk in de mijnen in de Verenigde Staten terugkeert naar zijn boerderij in Tsjechië, zijn vrouw Polana en zijn inmiddels 11-jarige dochter Hafia. Zijn thuiskomst waar hij zich enorm op verheugd heeft, wordt een ontgoocheling. Zijn vrouw ontvangt hem met kille vervreemding, het heeft er alle schijn van dat de ‘knecht’ Stepan haar minnaar is (zijn dochter noemt hem oom Stepan). Is hier nog wel plek voor hem? Thuiskomen kost tijd, houdt hij zichzelf voor (‘Als het ijs niet breken wil, zal het wel langzaam smelten’) Maar wat hij ook onderneemt – hout zagen, de koeien melken, bij de koeien in het stro slapen – het gevoel van ontheemding wil maar niet wijken. Vergeefs zoekt hij vergetelheid in de natuur, die in haar overweldiging zijn gevoel van een noodlot alleen maar onderstreept.

Karel Capek Beeld TR beeld

Capek laat de lezer meeleven met het malende hoofd van de steeds wanhopiger Hordubal, een gevoelsmens pur sang. De beleving van de hulpeloze Hordubal is aangrijpend genoeg, maar uiteindelijk is het Capek om iets anders te doen. Na de moord op Hordubal beschrijft hij in de laatste twee hoofdstukken van de roman als alwetende verteller het recherche-onderzoek en de rechtszaak waarin Polana en Stepan in de beklaagdenbank staan. Capek maakt een waar pandemonium van de waarheidsvinding. De nogal amateuristische dorpsagenten gaan zich te buiten aan malle gissingen en speculaties, de rechtszaak is een amalgaam van dubieuze getuigenissen, beschuldigingen uit het ongerijmde en morele verontwaardiging van de kant van de aanklager. De volkswoede van de streng gelovige dorpsgemeenschap geeft de rechtszaak het karakter van een tribunaal.

In zijn nawoord bij de trilogie legt Capek nog eens uit hoe de poging om de waarheid te achterhalen verzandt in een ‘aaneenrijging van tegenstrijdigheden’. “Hiermee is niet gezegd dat er geen waarheid bestaat, maar ze is dieper en moeilijker, en ook de werkelijkheid is uitgestrekter en ingewikkelder dan we gewoonlijk aannemen.”

De beste kennismaking met Karel Capek blijft voor mij ‘Een doodgewoon leven’, een boek dat ik, tot enthousiasme van de ontvangers, al vaak cadeau heb gedaan aan vrienden die op een leeftijd kwamen waarop ze zich begonnen af te vragen wat het allemaal geweest is.

Oordeel: tijdloos thema, aangrijpend

Karel Capek
Hordubal
Vert. Irma Pieper
Wereldbibliotheek; 176 blz. € 19

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden