Boekrecensie Duitse Literatuur

Juli Zeh vindt in ‘Nieuwjaar’ een nieuw type uit: de hysterische man

De Duitse auteur trekt in ‘Nieuwjaar’ de contouren van het moderne, geëmancipeerde gezin. 

We kennen Henning allemaal. Althans, ik meen Henning, hoofdpersoon in ‘Nieuwjaar’ van Juli Zeh, vaak te herkennen. In de buurt, in de supermarkt, of bij de fietsenstalling bij het station, waar hij zijn fiets met kinderzitjes voor- en achterop stalt om naar zijn werk te gaan. Zo’n aardige, betrokken vader, dertiger, je ziet hem met de kinderen, brengen en halen, boodschappen doen, even naar de speeltuin. Aardig maar er kleeft ook iets gehaasts, tobberigs aan Henning, als je wat langer kijkt. Gaat het wel goed met hem?

Mooi aan het snel groeiende oeuvre van Juli Zeh – gepromoveerd juriste en een van Duitslands succesvolste en productiefste schrijvers – is dat ze steeds intuïtief een kalkpapier over de kaart van Duitsland lijkt te leggen en de doordruk maakt die haar op dat moment het interessantst lijkt – en daarmee vaak raak zit. In 2016 beschreef ze in het lijvige ‘Ons soort mensen’ een dorp waar de verhoudingen op scherp staan door de bouw van een windmolenpark. In ‘Lege Harten’ (2017) vatte ze de actualiteit van toenemend populisme en nationalisme, groeiende suïcidecijfers en terreurdaden in een duister en bijna kluchtig toekomstscenario.

Het moderne geëmancipeerde gezin

In ‘Nieuwjaar’ trekt ze de contouren van een intiemere, nog herkenbaardere context: die van het modern-traditionele, geëmancipeerde gezin. Henning en Theresa hebben twee kinderen. Henning zorgt ietsje meer voor de kinderen omdat Theresa de betere baan heeft en ze sowieso erg beducht zijn dat alles goed ‘functioneert’, dat ze uiteindelijk ‘quitte’ staan, dat de ‘balans’ klopt, niet als in een gevoelsmatig maar in een ‘rechtvaardig’ evenwicht, waarbij Henning zich heel snel schuldig voelt en de nogal tot klagen neigende Theresa meer ruimte geeft. Sowieso: “In zijn eentje weet hij niets meer met zichzelf te beginnen. Te veel dingen heeft hij allang niet meer gedaan. Fietsen, lezen, muziek luisteren, met vrienden afspreken.”

Voor wie jonge kinderen heeft – of zich al door die fase heen geworsteld heeft – een zeer vertrouwde staat van zijn, waarbij de verhoudingen inmiddels zijn omgedraaid: een paar decennia geleden was Theresa de beknelde partij geweest. Als het boek begint is het 1 januari, nieuwjaarsdag, het moment voor goede voornemens. Henning is bezig aan een woeste fietstocht op Lanzarote, waar het gezin op zijn initiatief de kerstvakantie doorbrengt. Tijdens het fietsen – hij nam geen eten en geen water mee, het waait verschrikkelijk hard – komen al zijn tobberige gedachten over het gezinsleven voorbij. Zijn torenhoge verwachtingen over zijn eigen rol als vader, de diepe wens om de kinderen tevreden te houden en ook weer zijn eigen verbazing daarover omdat zijn ouders zich nooit zo intensief met hem en zijn zusje bemoeiden, en was dat nou helemaal zo slecht geweest? Het is het bekende narcisme van de hedendaagse ouder die zijn eigen rol zo schromelijk overschat en daardoor de kinderen op geen enkel vlak ook maar eens een beetje met rust kan laten. Tegelijk heeft Henning last van ‘HET’ zoals hij het zelf noemt: de steeds heviger wordende paniekaanvallen die hem regelmatig overvallen.

Juli Zeh

Een absoluut horrorscenario

En dan, naarmate Henning klimt en zijn bloedsuikerspiegel daalt, geeft Zeh het verhaal ineens een geheel andere wending. Uitgeput komt hij aan in een dorpje en klopt aan bij een witte villa. Daar krijgt hij eten en drinken van de bewoonster en is er plots van overtuigd dat hij hier al eens was, als kind. Een beklemmende, vergeten herinnering zal de komende 90 pagina’s beheersen, verteld vanuit het perspectief van een hooguit 5-jarige Henning, die op een ochtend wakker wordt in die villa en ontdekt dat hij en zijn zusje van 2 alleen zijn. Magnifiek hoe Zeh de gedachten van het jongetje weergeeft, dat heel hard nadenkt om niet in paniek te raken, voor zijn kleine zusje moet zorgen maar soms in woede ontsteekt. Dagen zijn ze alleen, vervuilen, verhongeren: een absoluut horrorscenario.

Vreemd genoeg is het bijna zonde, dat Zeh dit huiveringwekkende relaas in het verhaal van Henning verwerkt. Omdat de verklaring voor zijn benauwde paniektoestand nu ineens vooral ligt bij dit verdrongen jeugdtrauma en het boek zo meer een psychologische dan een maatschappelijke lading krijgt – hoewel je het egoïsme van Hennings ouders ook best aan die generatie kunt toeschrijven. Maar wat leek te gaan over de wiebelige toestand van ‘de geëmancipeerde man’ lijkt zo het particuliere verhaal van één man, Henning. Zeh had met gemak twee aparte boeken kunnen schrijven.

Oordeel: Rake schets van moderne narcistische ouders, en hun wortels in het verleden

Juli Zeh
Nieuwjaar
Vert. Annemarie Vlaming
Ambo/Anthos; 176 blz.; € 20,90

Lees ook:

Moraal is voor de zwakken

De dystopie is populair. Nu pakt Duitslands sterauteur Juli Zeh het genre op voor een duistere schets van post-Merkel Duitsland, en maakt er een thriller van.

Lees ook: 

Het dorp als spiegel van Duitsland

Juli Zeh schept kostelijke personages die léven, ook nog naast haar boek

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden