null Beeld

BoekrecensieReligie

Jonathan Sacks is een uitlegger met een hoopvolle visie

De kracht van ideeën. Woorden van geloof en wijsheid
Jonathan Sacks
Uitgeverij KokBoekencentrum; 398 blz., € 32,99
★★★★

Pauline Weseman

De schrijver

Jonathan Sacks (1948-2020) was opperrabbijn van Groot-Brittannië en lid van het Britse Hogerhuis. Hij geldt als een van de grote denkers van deze tijd en schreef ruim twintig boeken waaronder Niet in Gods naam en Moraal.

Het thema

Zelfs na Sacks’ dood blijven de publicaties van de persen rollen. Nu ligt er een dikke bundeling van een kleine selectie columns, artikelen, toespraken en essays van zijn hand. Verrassend dicht op de actualiteit, van terreur en antisemitisme tot sociale media, klimaat, globalisering en consumentisme. Zijn korte columns Thought for the day voor BBC radio 4, zijn Credo-column voor dagblad The Times en zijn toespraken bij herdenkingen, prijsuitreikingen of een TED-talk dwongen hem toegankelijk en compact te schrijven en te spreken ‘op een manier die overbrugt en over grenzen heen communiceert’, zoals hij zelf zegt. Zijn vriend koning Charles, die het voorwoord schreef, noemt Sacks’ onderwijs en perspectieven tijdloos en relevant, doordat hij ‘het algemeen belang voortdurend dient’.

De uitwerking

Hoe toepasbaar is deze selectie voor de huidige crises? Samengevat ligt de wortel van crises volgens Sacks in individualisme, consumentisme en machtsvertoon, te klein leven, niet naar je essentie. De oplossing vindt hij in denken en leven in een groter geheel, en het verleiden van zijn gehoor daartoe. Typisch voor Sacks is het zo omdraaien van negatieve denkbeelden over religie dat religie ineens een antwoord vormt op een probleem. Wanneer bij terreur protest ontstaat tegen religieus fundamentalisme, zegt hij bijvoorbeeld dat religies juist ‘pas gevaarlijk worden als de fundamenten ervan worden vergeten’. Die fundamenten zijn liefde, het verwelkomen van vreemdelingen, twijfel, openheid van geest, ruimte bieden, heiligheid van leven, waardigheid, zeker geen machtsvertoon. Religie is zo ook het tegengif voor ‘de eeuw van hebzucht’, omdat het oproept tot verantwoordelijkheid nemen, fouten toegeven, verzoening, dankbaarheid en de aandacht richten op de ander, geïnspireerd door de joodse feesten en rituelen. Kenmerkend voor Sacks’ aanpak is de uitspraak dat hij liever geen wereldheerser zou zijn en die baan meteen zou teruggeven, omdat het al moeilijk genoeg is onszelf te beheersen, laat staan anderen. Maar net voor het opzeggen zou hij nog wel even de sjabbat invoeren als dag van rust, verfrissing en bezinning.

Kernzin

‘De echte vuurproef voor een samenleving is niet de afwezigheid van crises, maar het antwoord op de vraag of we er cynisch en gedesillusioneerd uit tevoorschijn komen, of juist sterker dankzij onze hernieuwde toewijding aan hooggestemde idealen.’

Redenen om het boek niet te lezen

Zoals de titel keurig samenvat, betreft dit boek inderdaad ideeën. Mooi, wijs, soms een open deur, soms behoudend, meestal oorspronkelijk. Bezwaar is dat ze meer het hoofd dan het hart raken. Je voelt steeds een afstand, misschien doordat Sacks zelden persoonlijk wordt. Je leest wel dat hij als student onprettig was, over zijn liefde voor zijn vrouw en kinderen en hoe het (wereld)leed hem raakt, maar wat waren de persoonlijke crises die hem leerden die te bevragen met de woorden: ‘ik laat u niet gaan, tenzij u mij zegent’? Volgens het bijbelboek Genesis sprak Jakob die woorden nadat hij bij de rivier de Jabbok had gevochten met een engel. Wat waren Sacks’ zegeningen uit welke crises, wat maakte hem wijs? Misschien tijd voor een biografie.

Redenen om het boek wel te lezen

In deze selectie weet Sacks inderdaad te overbruggen. Ook als je niets met (zijn) religie hebt, herken je je in de beperkingen van huidige ontwikkelingen en ons navelstaren. Je beseft met Sacks hoe nodig het is om je toe te wijden aan het grotere, algemene belang. Zelfs het gebed wordt aantrekkelijk voor seculieren, als uiting van dankbaarheid en het onuitspreekbare. Hoe lenig en speels Sacks daarbij put uit de Hebreeuwse Bijbel, bevestigt hoe essentieel uitleg van context vanuit het joodse denken is. Anders wordt het plat of een pseudowetenschap, lukraak op situaties geplakt. We hebben meer uitleggers met visie nodig die de effecten van wereldgebeurtenissen op de ziel en de noodzaak tot een groter besef voelbaar maken. Die immer geloven dat vernieuwing mogelijk is, en oproepen niet op te geven. Noem het hoop.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden