De vrijmetselaren gebruikten geheimzinnige rituelen en symbolen.  Beeld ANP
De vrijmetselaren gebruikten geheimzinnige rituelen en symbolen.Beeld ANP

RecensieBoek

John Dickie beschrijft in ‘De orde’ de lange tocht van steenhouwersgilde tot vrijmetselarij

De Britse historicus John Dickie laat zien hoe de vrijmetselarij vrijwel overal haar sporen naliet, tot zelfs op de maan.

Casanova, Wolfgang Amadeus Mozart, Johann Wolfgang von Goethe, George Washington, Simón Bolívar, Oscar Wilde, Winston Churchill en Oliver Hardy hadden ten minste één ding gemeen: ze waren vrijmetselaar. Het is het soort lidmaatschap dat mensen bij voorbaat verdacht kan maken.

Die erfenis komt voort uit de eeuwenlange bestrijding van het fenomeen vrijmetselarij door onder anderen de rooms-katholieke kerk en dictatoriale leiders. Schrijvers als Dan Brown en filmmakers als Stanley Kubrick (‘Eyes Wide Shut’) droegen hun steen­tje bij aan waanbeelden. En menigeen heeft genoeg aan zijn eigen fantasie of verklaart de werkelijkheid nu het liefst met complottheorieën.

Wie nu bijvoorbeeld ‘illuminati’ intikt als zoekopdracht op internet heeft aan negen levens niet genoeg om alle verhalen over snode plannen van een wereldomspannende elite met onschuldige burgers tot zich te ­nemen. De term voert terug op een ruim twee eeuwen geleden vermoed maçonniek complot achter de Franse Revolutie.

Want ook die omwenteling was volgens tegenstanders de schuld van De Orde uit de titel van het nieuwe boek van de Britse historicus en journalist John Dickie. Hoe de vrijmetselaars bouwden aan de moderne wereld luidt de ondertitel van dit werk. De auteur manifesteerde zich tot nu toe vooral als kenner van Italië en de maffia in het bijzonder. In De Orde waaiert hij vanzelfsprekend meer uit over de wereld. Als veilige plek voor vrijdenkerij faciliteerde de vrijmetselarij bijvoorbeeld de Verlichting en de natievorming in veel landen pakweg een eeuw later. Dickie wilde geen klassieke geschiedenis schrijven, die de ontwikkelingen van jaar tot jaar, van decennium tot decennium volgt. In plaats daarvan koos hij voor steeds opnieuw inzoomen op bepaalde landen in bepaalde periodes. Dat komt de leesbaarheid ten goede en laat verschillende kanten van de vrijmetse­larij zien.

Werktuig van Satan

Anti-maçonnerie was er altijd. Vrijmetselarij stond voor gevaarlijke vrijdenkerij en wekte de suggestie een alternatieve religie te zijn. En wat bekokstoofden al die vaak voorname broeders tijdens hun bijeenkomsten in het verborgene? De vijandigheid nam af en toe enorme proporties aan. Rond de jaren dertig van de negentiende eeuw kende Amerika zelfs een redelijk serieuze politieke partij rond dit basisprincipe. In 1884 vaardigde paus Leo XIII de encycliek Humanus genus uit. Die was geheel gewijd aan de verdorvenheid van de vrijmetselarij, hét werktuig van Satan tegen het koninkrijk Gods op aarde.

De eerste president van de VS, George Washington, was ook een broeder. Beeld Hollandse Hoogte / Topfoto
De eerste president van de VS, George Washington, was ook een broeder.Beeld Hollandse Hoogte / Topfoto

Er was een markt voor anti-maçonnerie. Dickie vertelt op smakelijke wijze over de notoir atheïstische militant Leo Taxil die zich eind negentiende eeuw plots bekeerde tot het katholieke geloof en die met succesvolle en veelvuldig vertaalde boeken over de gruwelijke geheimen van de vrijmetselarij aan de vraag voldeed. Nadat hij jaren goed zijn zakken had gevuld, onthulde Taxil dat het ­allemaal een grote grap was geweest. De clerus had dat al tal van keren kunnen doorprikken, maar hij vertelde wat ze zo graag wilde horen, dus ze lieten hun kansen liggen.

Dickie is mild voor het fenomeen waaraan hij zijn boek wijdt, maar spaart de vrijmetselarij niet, als het nodig is. De auteur spreekt van vier eeuwen excentriek mannengedrag, waarbij bij alle zogenaamde vrijdenkerij voor vrouwen en andersgekleurden vaak geen plaats was. Hij begeeft zich op voor hem vertrouwd terrein bij beschrijvingen van banden tussen een deel van de Italiaanse vrijmetselarij en de maffia. En in de hoofdstukken over de anti-maçonnieke strijd van fascisten en nazi’s (Franco’s Spanje was samen met de kerk in dat land het meest fanatiek) brengt hij het slachtofferschap van Duitse vrijmetselaars terug tot ware proporties. Nogal wat loges en hun leden probeerden ook bij Hitler en zijn handlangers in het gevlij te komen.

Rituelen

De vrijmetselarij komt oorspronkelijk voort uit Schotse en Engelse steenhouwersgilden, die ontstonden tijdens de overgang van Middeleeuwen naar Renaissance. Loges waren al snel meer dan clubs van vakgenoten en behartigers van beroepsbelangen. Oefeningen in geheugenkunst, eigen rituelen, kleding (de schootsvellen) en attributen gaven bijeenkomsten extra cachet. Dat trok ook ­elders werkzame lieden, die op den duur – alleen al om financiële redenen – ook lid mochten worden. De meer vermogende ­types waren daarbij nog het meest welkom.

De organisatie kon mede een exportproduct worden dankzij de uitdijende grenzen van het Britse Empire en de handelscontacten van dat rijk. Vrijwel overal ter wereld voorzagen loges in een instant-netwerk en een relatief veilige plek voor vrijdenkerij. De vrijmetselarij bood bovendien een soort sociaal vangnet. Wie onverwacht kwam te overlijden, kon erop rekenen dat de broeders zouden zorgen voor een nette begrafenis.

Nergens werd de vrijmetselarij zo populair als in de VS. Founding father George Washington was lid van een loge. Het jonge Amerika zou in de eerste decennia van zijn bestaan bij gebrek aan eigen ceremonies en symbolen geregeld terugvallen op rituelen van de vrijmetselaars. Zoals bij het leggen van de eerste steen van het Capitool. Een nobel streven dat de jonge natie wilde uitstralen, viel bovendien mooi samen met dat van de maçonnieke ordes: deugdzaamheid.

'Assembly of Freemasons for the initiation of a master', circa 1733. Kunstenaar onbekend. Beeld ANP
'Assembly of Freemasons for the initiation of a master', circa 1733. Kunstenaar onbekend.Beeld ANP

In de tweede helft van de negentiende eeuw was veertig procent van de Amerikaanse mannen lid van een loge. Op een zeker moment was ongeveer de helft van de Amerikaanse Congresleden en gouverneurs een broeder. Tot in het Witte Huis woonde er tot aan Gerald Ford (president tussen 1974 en 1977) met mensen als Roosevelt, Truman en Johnson geregeld eentje.

De vrijmetselarij is wijdverbreid over de aarde en zelfs daarbuiten. Op 384.400 kilometer van deze planeet bevindt zich de meest afgelegen loge, Tranquility. Deze is ge­inaugureerd door broeder Buzz Aldrin, een van de astronauten van de historische maanmissie in 1969.

Dickies oog voor de vrijmetselarij in verschillende landen in verschillende periodes kent helaas zijn beperkingen. De Orde focust wel heel erg op de westerse wereld. Eén hoofdstuk gaat over Brits-Indië, het latere India, Pakistan en Bangladesh. Maar de repressie in de vroegere communistische wereld (Cuba uitgezonderd) en de weg naar het verbod in moslimlanden komen slechts terloops aan bod. Over grote delen van de rest van Azië, Afrika en Latijns-Amerika is vrijwel niets te lezen. Dat is jammer, maar al met de huidige insteek bewijst De Orde hoeveel vijandigheid de veelvormigheid van de vrijmetselarij en haar opereren oproept.

John Dickie
De Orde. Hoe vrijmetselaars bouwden aan de moderne wereld
Vert. Hans E. van Riemsdijk
Ambo Anthos;
464 blz. € 39,99

null Beeld
Beeld

Lees ook:

Jeroen Windmeijer is de Nederlandse Dan Brown: ‘Eigenlijk zijn gelovigen de eerste complotdenkers’

Jeroen Windmeijer schrijft een populaire religieuze thriller over Leiden, de Pilgrim Fathers en de vrijmetselarij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden