null Beeld

BoekrecensieDuitse literatuur

Iris Hanika schreef een satirische roman over Duitse schuld, een gewaagd thema voor een Duitser

Iris Hanika schrijft een satirische roman over Duitse schuld. Het is een gewaagd thema voor een Duitser.

Het eigenlijke van Iris Hanika is een satirische roman, geestig en treurig en elegant geschreven, over het Duitse schuldgevoel. Ik val maar met de deur in huis. Dat doet Hanika zelf ook als ze haar roman opent met de zin: ‘Soms herinnerde hij zich dat hij vroeger in een volle metro er steevast aan had gedacht dat de treinen naar de concentratie- en vernietigingskampen nog veel voller waren dan die waarin hij op dat moment zat en dat die wagons ook geen banken hadden’.

Het grote wringen is meteen begonnen. Het wringen met de schuld aan de Holocaust. Een gewaagd thema voor een Duitse auteur. Vraag maar aan de schrijver Martin Walser. Die muntte in een rede in 1998 het woord ‘Auschwitz-knuppel’, waarmee gezwaaid werd als weer eens iets moreel aan de kaak moest worden gesteld. Hij was dat zat. Prompt kreeg hij het verwijt antisemiet te zijn. Maar bij Hanika wordt geen schuld afgeworpen, hij is alomtegenwoordig. Op het omslag van haar roman zien we een gestileerde afbeelding van het grote Holocaustmonument in Berlijn met tussen de blokken een eenzame mansfiguur. Dat monument zelf was het resultaat van een enorm wringen met die schuld. Er gingen wanstaltige ontwerpen aan vooraf, zoals een reuzenrad met veewagons. Het werd een veld met ­betonblokken. Het herdenken van de Holocaust leek definitief een staatstaak te zijn geworden.

Proliferatie van herdenken

Over dat schuiven met schuldgevoel, van individueel naar collectief naar ‘van staatswege’ gaat Het eigenlijke. Bij Hanika heeft de proliferatie van het herdenken een grote vlucht genomen. Hoofdpersoon in de roman is Hans Frambach, archivaris bij het Instituut voor Exploitatie van het Verleden, een groot overheidsgebouw van zestien verdiepingen hoog, zo lang als een voetbalveld, met ontelbare medewerkers en met een enorme taak: om door middel van historisch onderzoek het verleden te exploiteren en zo een weg naar de toekomst te banen. In de praktijk betekent het dat de staat het op zich heeft genomen de schuldenlast van de burgers af te nemen ‘door het herdenken van de misdaad van het verleden tot zijn eeuwigdurende taak te verklaren’. En zo komt het land vol monumenten te staan en krijgt het instituut dependances in alle landstreken.

Iris Hanika  Beeld Alberto Novelli - Villa Massimo.jpg
Iris HanikaBeeld Alberto Novelli - Villa Massimo.jpg

Juist dat wringt bij Frambach. ‘Het verschrikkelijke was nu dat het amper nog pijn deed. Dat was de eigenlijke verschrikking, en meer nog: voor hem was dat het eigenlijke. Dat die misdaad, hoe groot hij ook was, geen pijn meer deed.’ Hans Frambach lijdt daaronder. Hij zit in een bijna Voskuil-achtig bureau. En hij is een eenzaam mens. De enige met wie hij zijn lijden kan delen, is muziekwetenschapper Graziela, ook al zo’n ongelukkige. Zij was het die hem die vergelijking had aangereikt tussen de metro en de wagons naar de vernietigingskampen, en ze had erbij gezegd dat ze van zichzelf walgde: zo aanmatigend was het eigenlijk om vanuit zo’n comfortabele positie die vergelijking te maken.

Hans adoreert haar heimelijk, maar die adoratie is niet wederzijds; voor Graziela is Hans de vriend met wie ze haar zorgen kan delen over haar minnaar Joachim, een getrouwde man, die zich vooral aangetrokken voelt tot Graziela’s volle lichaam. ‘Haar liefde bestond erin slechts één vlees te zijn en verder niets.’ Zich bemind weten om haar lijf, daarnaar is haar eigenlijke wezen teruggebracht.

Naar Shanghai

Zelfhaat is ook al bijna een Duitse eigenschap geworden. Hans intussen archiveert de nalatenschap van een overlevende van de kampen, daar op de zestiende verdieping van dat enorme instituut, waar we alleen vernemen van de ijzige vrouw achter de receptie en van Hans’ directe chef, een gezette man met een luide baritonstem en veel eigendunk. Deze chef nu overvalt Hans met een opdracht: hij moet naar Shanghai om daar een nalatenschap veilig te stellen voor het archief: kisten met spullen van een uit Duitsland geëmigreerde Joodse componist.

Het plichtmatige kantoorleven van Hans raakt verstoord door dit vooruitzicht, maar ook zijn verhouding tot Graziela ondergaat een schok. Ze belt hem ’s nachts in tranen om te vertellen dat Joachim een einde aan de affaire wil maken, omdat zijn vrouw, die niets weet van zijn affaire, hem dreigt te verlaten voor een ander. Dat biedt Hans de kans op een intiemere omgang met Graziela.

Denk niet dat hiermee deze kleine ­geschiedenis een fijne wending krijgt. Iris Hanika hoeft Hans Frambach maar naar de boekhandel te sturen (voor een reisgids van Shanghai) om hem tussen de Potsdamer Platz en de Friedrichstrasse weer volop door Duitslands duistere verleden te laten lopen. Hans en Graziela zijn niet in staat gelukkig te zijn. Het juk weegt te zwaar. Te denken valt aan een opmerking van de genoemde Martin Walser. Dat een Duitser op de eerste plaats Duitser is en pas als zijn Duitser-zijn dat nog toelaat, pas dan is hij een mens.

null Beeld

Iris Hanika
Het eigenlijke
Vert. Jantsje Post
De Arbeiderspers;
200 blz. € 20,00

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden