null Beeld
Beeld

PoëzieJanita Monna

Indrukwekkende getuigenissen in dichtvorm uit concentratiekamp Ravensbrück

Janita Monna ontving een handjevol gedichten uit concentratiekamp Ravensbrück.

In mijn herinnering was het een koude, grijzige januaridag. Ik opende een mail van de Trouw-redactie. Doorgestuurde lezerspost. Een re­actie op het herdenkingsnummer van (toen nog) magazine Letter & Geest bij de bevrijding van Auschwitz. Vorig jaar 75 jaar geleden.

Bij de mail een paar gedichten. Ik was nieuwsgierig en las: ‘over natte, verre wegen lopen,/ luisteren naar de wind, de lente­adem.’ En werd stil. Dat kwam door het verlangen dat uit de woorden sprak, de heimwee naar schoonheid en menselijkheid. Maar het kwam vooral doordat die gevoelens overwoekerd werden door een dreiging die met de regel aanzwol.

Zou ze hebben geweten dat ze de lentewind niet meer zou voelen?

Onrust heette het gedicht en het werd geschreven door Grazyna Chrostowska. Zou ze hebben geweten dat ze de lentewind niet meer zou voelen? Chrostowska, Pools ­verzetsstrijdster, was nog geen twintig toen ze in september 1941 vanuit Lublin werd weggevoerd naar Ravensbrück. Daar werd ze geëxecuteerd. April 1942. Op de dag dat ze dit gedicht maakte.

De mail kwam van Bohdan Malisz en het gedicht, zo schreef hij, was afkomstig uit Ravensbrück, een bundel met poëzie van Poolse vrouwen die gevangen zaten in het concentratiekamp voor vrouwen. Hoe hij aan die bundel gekomen was? Via zijn oma, Irena Pannenkowa. Zij was van huis uit filosofe, schrijfster en thuis in de bètawetenschappen. In 1939 had ze zich aangesloten bij het Poolse verzet. Ze werd opgepakt, en kwam in mei 1942, ze was al in de zestig, in Ravensbrück terecht.

Daar waren de omstandigheden miserabel. Teveel vrouwen in een barak, lange dagen zwaar werk, kou, honger. Vernederingen, medische experimenten, executies. In die ‘giftige sfeer van het kamp’, schreef Pannenkowa in haar voorwoord bij de bundel, bleek het compacte gedicht een passende uitdrukkingsvorm. En zo kregen ‘alledaagse kampmisère, de angst, uitputting, het verdriet, het hopen tegen beter weten in’ een plek in poëzie.

De lelijkheid van het kamp en de schoonheid van de natuur

Een handjevol gedichten uit de Poolse bloemlezing is nu in het Nederlands vertaald, door Malisz zelf en door vertaler Ad van Rijsewijk. Het zijn aangrijpende getuigenissen in poëzie, over de lelijkheid van het kamp – ‘Alles rondom ons is lelijk,/ muur, ­barakken, prikkeldraad./ We zijn allemaal ­lelijk,/ In onze gevangeniskledij.’ – en hoe die contrasteerde met de schoonheid van de natuur. Poëzie waarin gevangenschap botste met vrijheid. Veel van die teksten werden mondeling overgeleverd. Niet alles werd ­opgeschreven, uit angst voor represailles. Gedichten werden uit het hoofd geleerd, en soms als gebeden gepreveld tijdens einde­loze appèls.

Pannenkowa werd in februari 1944 vanuit Ravensbrück weggevoerd naar Majdanek, en later naar Auschwitz. Ze overleefde. Na de oorlog, pas in 1960, kwam het uiteindelijk tot een bloemlezing. Ruim honderd gedichten van zeventien vrouwen, van wie een aantal de bevrijding niet meemaakte. Regels als van Halina Golczowa, op transport gezet, niet wetend welk lot haar te wachten stond. ‘Het uitzicht – een meer, bossen, akkers./ De trein vervoert ons naar onbekende verte. / We kruipen tegen elkaar aan, ’s morgens is het fris.’ (Vertaald door Ad van Rijsewijk.)

Pannenkowa die in Ravensbrück het ­sobere en indrukwekkende Aankomst maakte, publiceerde na de oorlog nauwelijks nog poëzie. Ravensbrück werd op 30 april 1945 bevrijd.

Met dank aan Bohdan Malisz (vertalen gedichten en artikelen, met o.m. biografische informatie) en Ad van Rijsewijk (vertalingen).

Aankomst

Sonderzug. Transport. Een legerkonvooi.

Schutshaftgevangene: stuk of driehonderd.

Oma’s, moeders, dochters opgejaagd

Door bewaaksters met honden.

“Mars met z’n vijven! Zwijgen!” we lopen.

Iemand valt flauw… wenkbrauwenfrons.

“Halt!” en we staan… de schemer valt in.

Stilte. Alleen de honden grommen.

Irena Pannenkowa

Vertaling: Bohdan Malisz

Janita Monna (1971) is journalist en recensent. Ze was redacteur bij Poetry International en nam het initiatief voor de jaarlijkse Gedichtendag. Voor Trouw schrijft ze over poëzie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden