null Beeld
Beeld

BoekrecensieRoman

In Wormmaan is een bioloog op een Waddeneiland op zoek naar de oererwt

Mariken Heitman schrijft gepassioneerd, maar haar tweede roman is wat cryptisch en vol.

Wormmaan is de eerste volle maan in maart; zij luidt de lente in. En hoewel het begrip, zag ik bij teruglezing, in Heitmans tweede roman Wormmaan, wel degelijk min of meer wordt uitgelegd, moest ik het opzoeken. Daarmee wordt ook de titel verklaard, al blijft het een woord dat ik eerder met een emmentaler associeer dan met een nieuw begin. Want daar gaat het hier over: een nieuwe start, vrij van de ballast van het verleden en door anderen opgelegde identiteiten, een thema dat ook in Heitmans krachtige debuut De wateraap de boventoon voerde.

Hoofdpersoon in Wormmaan is, net als in De wateraap, biologe Elke. Zocht zij toen, als student, naar de missing link tussen mens en dier; in Wormmaan werkt zij op een eiland in de Waddenzee aan de oererwt, de erwt vóór er millennia terug aan werd gesleuteld door de eerste boeren en door zaadveredelaars als zij.

Dat veredelingsproces heeft dieren en gewassen, maar uiteindelijk ook de mens zelf, hulpbehoevend gemaakt. Het is die hulpeloosheid die Elke er weer uit wil veredelen. Beroofd van hun natuurlijke afweersysteem zijn gedomesticeerde rassen afhankelijk geworden van de mens (van kunstmest, gif et cetera) en de mens werd, voor zijn eten, afhankelijk van die doorveredelde rassen.

Helemaal terug naar die eerste volkeren die zich vestigden op de Levant

Aanvankelijk ging dat eerste ­selectieproces per ongeluk, het eerste graan dat gebruikt werd voor de landbouw, was gras dat (toevallig) zijn zaad vasthield en dus oogstbaar was. Heitman gaat helemaal terug tot aan die eerste volkeren die zich hebben gevestigd op de Levant, het Morgenland ten oosten van de Middellandse zee. De bevolking groeit, de graanoogst valt tegen, hongersnood dreigt.

Mariken Heitman Beeld Jelmer de Haas
Mariken HeitmanBeeld Jelmer de Haas

En dan op een dag is daar Ra, halfgod, halfman, halfvrouw, ‘middenmens’ en brenger van de erwt die de monden zal voeden. Het volk splijt (als een erwt) in tweeën, want niet iedereen gelooft in Ra’s verhaal. De ene helft vertrekt naar het (beloofde) eiland, de andere helft blijft achter.

Het is een mythisch verhaal dat in aparte hoofdstukken wordt verteld vanuit de zogenoemde ‘voorouders’; even oer, ook in toon, als die erwt die naar zijn oorsprong moet worden teruggebracht. Zwanger van symboliek was dit me te veel. Dat verhaal van die erwt, en aanverwante soorten, is sterk genoeg. Bioloog Heitman weet waarover ze schrijft en ze doet dat helder en gepassioneerd. Ik zal nooit meer vergeten dat olifanten die op goed geluk naar een eiland uitwijken in dwergversies van zichzelf evolueren om daarna het vermogen te verliezen er ooit weer weg te komen. Het is een dwingend beeld dat zowel antwoorden geeft als vragen oproept.

Elke is even uitzonderlijk als gewoon

Uiteraard zoekt Elke vooral ook naar de oerversie van zichzelf. Het spat van elke pagina. Man noch vrouw, of allebei, is Elke even uitzonderlijk als – what’s in a name – gewoon. Ze is beiden: én Elke én ‘de vrouw die ik nooit werd’, een irritant wezen dat de godganse dag commentaar levert op alles wat Elke denkt, doet of nalaat te doen, en op de aandacht die Elke opeist. Inzet van de discussies is de vraag of Elke in de war is, of dat de maatschappij dat is.

Het antwoord schuilt in dit citaat: “Wat mij geschikt maakt voor domesticatie, is niet mijn ­lichaam, de behoefte aan aandacht of zelfbeschikking. Het is mijn slaafse roedelgedrag, mijn ontvankelijkheid voor schaamte en mijn neiging naar het ondergrondse. Dát staat verwildering in de weg.”

Een beetje cryptisch, net als de roman, vol ook, maar blijkbaar móést het zo.

null Beeld

Mariken Heitman
Wormmaan
Atlas Contact;
224 blz. € 21,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden