Boekrecensie autobiografie

In de bres voor verkrachte vrouwen

Beeld EPA

Denis Mukwege helpt met gevaar voor eigen leven verminkte en verkrachte oorlogsslachtoffers in Congo. Hij won er in 2018 de Nobelprijs mee.  

De Tweede Congolese Oorlog (1998-2003) is er misschien niet een die op het westerse netvlies gegrift staat, maar de wreedheid ervan, en de enorme hoeveelheid slachtoffers, maakt indruk. De Congolese gynaecoloog Denis Mukwege schetst in zijn autobiografische ‘Pleidooi voor leven’ een huiveringwekkend beeld van deze oorlog, waarbij negen Afrikaanse landen betrokken waren. Ruim 25 milities trokken al plunderend rond en voerden dramatische etnische zuiveringen uit op burgers. Zelfs nadat de vrede was getekend, hield het geweld niet op. In 2008 was het aantal doden als gevolg van de oorlog en de daardoor ontstane ziektes en hongersnoden opgelopen tot vijfeneenhalf miljoen. Drieëneenhalf miljoen mensen sloegen op de vlucht.

Mukwege zag vooral de gevolgen van dat ene goedkope en uiterst effectieve oorlogswapen: massaal en systematisch uitgevoerde verkrachtingen en genitale verminkingen. Geweld tegen vrouwen is een uiterst effectief middel om huwelijken en familieverbanden te vernietigen en daarmee ook de sociale en economische structuren van een complete samenleving. De Congolees stichtte in 1998 speciaal voor de verkrachtingsslachtoffers een kliniek. In vijftien jaar tijd werden daar meer dan veertigduizend vrouwen behandeld. “De fysieke sporen op het lichaam van de vrouwen getuigen van de gruwelijke waarheid”, schrijft hij. Een vrouw die wist te overleven nadat ze door zes soldaten was verkracht en vervolgens geraakt werd door meerdere kogels, een driejarig meisje met vernielde geslachtsorganen – het zijn maar twee gevallen uit een patiëntenstroom die gemiddeld zeven vrouwen per dag telt.

In ‘Pleidooi voor leven’ doet Mukwege niet alleen verslag van zijn strijd voor vrouwen, maar gaat hij ook uitgebreid in op de toestand in een land dat getekend is door jarenlang geweld en het leed van getraumatiseerde vluchtelingen. Mukwege’s boek maakt indruk vanwege de manier waarop het een menselijk gezicht geeft aan een oorlog die indertijd voor ons ver en daardoor abstract bleef. Autobiografische en algemeen historische verhaallijnen worden steeds met elkaar vervlochten. Eén thema springt er uit: wat maakt een mens tot wie hij of zij is, wat maakt een land tot wat het is? Dat is ook voor westerlingen soms confronterend: Mukwege sluit niet uit dat het huidige geweld in Congo verband houdt met de gewelddadige uitbuiting onder het koloniale regime.

Het geweld keert zich in de Democratische Republiek Congo (ook bekend als Congo-Kinshasa, ter onderscheid van buurland Congo-Brazzaville) ook tegen Mukwege. Hij vindt dat de wereld moet weten wat er aan de hand is in zijn land, zeker toen nog niemand het voor de slachtoffers van vrouwenverkrachting opnam. Machthebbers en militairen in Congo-Kinshasa moeten het daarbij ontgelden. Als hij in 2012 de kans krijgt om de vergadering van de Verenigde Naties toe te spreken, blijft de stoel van de vertegenwoordiger van de Democratische republiek Congo demonstratief leeg. Mukwege wordt geïntimideerd om te stoppen met het belasteren van zijn land. Als hij in 2012 terugkeert uit Europa waar hij ruchtbaarheid geeft aan de Congolese misstanden, wordt hij bij zijn huis opgewacht door vijf gewapende mannen. Zijn bediende Joseph probeert tussenbeide te komen, maar wordt doodgeschoten. Politieonderzoek komt er nooit.

Sindsdien heeft de gynaecoloog nog een aantal moordaanslagen overleefd, mede dankzij intensieve en permanente bewaking door VN-militairen. Toch geeft hij de strijd niet op. Na een kort verblijf van 2012 tot 2013 in België, gaat hij weer werken in zijn eigen land. “Zolang er vrouwen blijven komen, al is het er maar één, zal ik mijn woede blijven uitschreeuwen.” De gedachte dat hij vanuit een veilig buitenland alleen maar kan toekijken is voor hem onverdraaglijk.

Hoe werd Mukwege dan de man die hij is? Zijn leven hangt in het begin even aan een zijden draadje. Als pasgeborene loopt hij een levensbedreigende infectie op. “Maar het lot wilde dat we een moedige vrouw tegenkwamen die me met haar doortastende optreden heeft gered. Mijn moeder zegt altijd dat mijn levensweg op dat moment is uitgestippeld: mijn leven zou in het teken staan van de zorg voor anderen, want ik had zelf ook hulp gekregen.”

Zo leidt hij de lezer langs tientallen persoonlijke voorvallen, zijn kinderjaren, de jaren als medisch student in Burundi en Frankrijk, de periode waarin hij actief wordt als gynaecoloog, om ten slotte uit te komen bij de huidige dag. Kijk, zegt hij, dit is wat mij is overkomen, hoe ik op een bijna bovennatuurlijke manier gespaard ben gebleven, waarom ik niet anders kan dan mijn roeping volgen. En als het hem dan te zwaar wordt, klampt domineeszoon Mukwege, die opgroeide in de omgeving van zendingsposten, zich vast aan zijn geloof. “De meeste mensen in onze regio hebben behoefte aan permanente bescherming, en als God bij ons net zo verloochend zou worden als in sommige westerse landen, dan zouden we onze laatste toevlucht verliezen.”

En behalve het geloof is er nog een bron waaraan hij kracht ontleent: “Het enige wat geweld kan overwinnen is liefde. En nog meer liefde.”

Mukwege’s heldhaftige strijd tegen het gebruik van seksueel geweld als oorlogswapen laat de wereld niet onberoerd. Onder de vele prijzen die hij ontving, is in 2008 de Mensenrechtenprijs van de Verenigde Naties en op 5 oktober 2018 volgt dan, samen met Nadia Murad Basee, de Nobelprijs voor de Vrede.

Denis Mukwege (met Berthild Åkerlund), Pleidooi voor leven, Vert. Mieke Maassen en Alice Teekman. De Geus; 301 blz. € 21,99

Lees ook:

Ban verkrachting net als andere oorlogswapens uit

Het lukt met landmijnen en chemische wapens. Dus is een internationale beweging om seksueel geweld als methode van oorlogsvoering te stoppen, ook mogelijk, schreef Denis Mukwege in dit opiniestuk.

Dokter van 30.000 verkrachte vrouwen

Een profiel van Denis Mukwege, de man die vrouwen heelt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden