'De rozen van Heliogabalus' (1888) van Lourens Alma Tadema.

BoekrecensieGeschiedenis

Hoe twaalf Romeinse keizers het eeuwige leven kregen

'De rozen van Heliogabalus' (1888) van Lourens Alma Tadema.

Classica Mary Beard trekt een boeiende lijn van de afbeeldingen uit de oudheid naar de moderne tijd.

Paul van der Steen

De Fries Lourens Alma Tadema (1836-1912) groeide in de negentiende eeuw uit tot een internationale ster met zijn historieschilderkunst. Tegelijkertijd klonk er kritiek op zijn gestileerde realisme. Was hij echt een artiest of eerder een zakenman die slim inspeelde op de vraag bij het publiek? Poetste hij de klassieke oudheid niet te zeer op?

Mary Beard breekt in haar nieuwe boek Twaalf keizers. De verbeelding van de macht van de antieke wereld tot nu een lans voor Alma Tadema. De weinige schilderijen die hij wijdde aan Romeinse keizers zaten volgens de Britse classica een stuk intelligenter in elkaar dan criticasters vermoedden.

Als voorbeeld noemt Beard het ruim twee meter brede doek De rozen van Heliogabalus. Het laat zien hoe zelfs de gulheid en de vriendelijkheid van een keizer dodelijk konden zijn. Elagabalus strooide volgens het verhaal zo kwistig met rozenblaadjes dat zijn gasten erin stikten.

Interieurtrends komen en gaan. Het ene moment zetten hele volksstammen gefiguurzaagde ganzen voor hun raam, het andere zetten ze de in hout uitgevoerde letters L, O, V en E quasinonchalant op het dressoir. Dwars tegen alle rages in weten enkele stukken zich al eeuwen consequent in de westerse binnenkamers te handhaven.

Daarbij horen de twee- en driedimensionale portretten van de twaalf mannen die heersten over het Romeinse Rijk rond het begin van onze jaartelling. Biograaf Seutonius beschreef ze, van de in 44 voor Christus vermoorde Julius Caesar tot en met de in 96 na Christus eveneens op gewelddadige wijze om het leven gebrachte Domitianus.

Alle uithoeken van het imperium

Mary Beard beschrijft in haar boek hoe hun portretten – afzonderlijk of gepresenteerd als serie – al bij hun leven alle uithoeken van het imperium bereikten en daarna nooit meer helemaal weg waren.

Sterker nog, de Britse classica schat in dat er in de westerse kunst, vóór de uitvinding van de mechanische reproductie, buiten Jezus Christus, zijn moeder en een handvol heiligen, niemand zo vaak is uitgebeeld als dit dozijn heersers.

Het was zeker niet vanzelfsprekend, aldus Beard, die voortdurende huldiging op de muren en wanden in paleizen van dynastieën en zelfs republieken van veel later. Dit waren heersers die faam verwierven met hun immoraliteit, wreedheid, uitspattingen, decadentie en wanbestuur. Van de twaalf stierf er welgeteld één een natuurlijke dood.

Het is dan ook een misverstand om te denken dat ze enkel en alleen als voorbeeld dienden voor de machthebbers van na de oudheid. Ze waren bedoeld als les – denk aan het genoemde doek van Alma Tadema – of waarschuwingen zelfs.

Mooie bijvangst

Behalve regimes profiteerden ook voorname en minder voorname burgers van de instant-status waar al die artistieke verwijzingen naar de klassieke oudheid voor zorgden. Het gaf hun huizen een zekere grandeur en dat was een mooie bijvangst.

En net als de gefiguurzaagde ganzen of letters L, O, V en E hadden de keizers soms niet meer dan een decoratieve functie. Met al hun imperiale macht eindigden ze als behang of als versiering van een kop en schotel.

Wie er wordt afgebeeld op kunstwerken is vaak behoorlijk onduidelijk. Sommige keizers laten zich makkelijker herkennen dan andere. Voor Nero grepen kunstenaars nogal eens terug op het typerende baardje en de lier die hij bespeelde toen Rome brandde. Complicerende factor bij het thuisbrengen van de anderen: de manier waarop de lang regerende Augustus werd vereeuwigd groeide uit tot een soort norm voor de verbeelding van zijn opvolgers.

Identiteitspuzzel

Bij de vrouwen van de twaalf blijkt het oplossen van de identiteitspuzzel een nog complexere klus. Soms biedt hun haardracht uitkomst.

En dan hebben we het niet eens over het dateren van beelden. Volgens Beard is het onderscheiden van antieke beelden en hedendaagse beelden, ondanks allerlei moderne technieken, nu vrijwel even lastig als een paar eeuwen geleden. De classica ziet daar wel de charme van in. Een oudheid met pasklare antwoorden en zonder uitdagingen is niet de hare.

Ze laat antieke en moderne geschiedenis en moderniteit dan ook bewust in elkaar overlopen. De ondertitel van Beards boek is niet voor niets De verbeelding van de macht van de antieke wereld tot nu.

Mussolini en zijn wilskrachtige kin

Poses en gelaatstrekken uit de zeer oude doos hielpen menig bewind aan een krachtig imago. Iemand als de Italiaanse dictator Benito Mussolini greep voor zijn toekomstvisie op Italië niet alleen terug op de historie van het oude Rome, door veel nadruk te leggen op zijn wilskrachtige kin spiegelde hij zichzelf ook een beetje aan de overbekende keizersportretten.

Zelfs in de 21ste eeuw werkt de invloed van de twaalf keizers volop door. Een machthebber zal zich niet snel meer laten portretteren in een Romeins kostuum. Dat heeft anno nu iets grotesks en carnavalesks. Maar de beeldtraditie die begon met de twaalf keizers is terug te vinden in onder meer films, fotografie en videospelletjes.

Beard overtuigt met haar betoog dat er een echte lijn loopt tussen de manier waarop Romeinse keizers op munten werden afgebeeld en de portretkunst van nu, die zich allang niet meer beperkt tot machthebbers en heiligen.

Een hoop nuttige kennis

Beard heeft niets voor niks naam gemaakt als een aanstekelijk verteller, zowel op papier als in de audiovisuele media. Ze populariseert haar vakgebied in Twaalf keizers opnieuw, zonder maar een moment op haar knieën te gaan.

De lezer doet een hoop nuttige kennis op in het boek. Bij het passeren van menig buste, beeld of reliëf in de toekomst zullen de gedachten teruggaan naar deze verkenning van een iconografische traditie. Maar veel van het plezier zit ook in haar oog voor de kleinste details en smeuïge anekdotiek.

Enig punt van kritiek is de opbouw. Een reeks lezingen in Washington in 2011 staat aan de basis van Twaalf keizers en dat laat zijn sporen na. De kwalificatie hak op de tak doet haar werk geen recht, maar Beard had misschien iets beter na kunnen denken over hoe ze er een geheel van kon maken.

null Beeld

Mary Beard
Twaalf keizers. De verbeelding van de macht van de antieke wereld tot nu.
Twelve Caesars. Images of Power from the Ancient World to the Modern
Vert. Brenda Mudde & Maarten van der Werf.
Athenaeum–Polak & Van Gennep; 432 blz. € 40,00

Lees ook:

Classica Mary Beard: ‘Het komt mannelijke politici goed uit dat Theresa May de rotklus moet klaren’

De populaire Britse classica Mary Beard toont in een manifest hoe machtige vrouwen door de tijd heen zijn behandeld. ‘Het komt de mannen binnen de Tory’s maar al te goed uit om Theresa May die rotklus te laten klaren.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden