Schilderij ‘A Glass of Wine with Caesar Borgia’ van John Maler Collier. Beeld Getty Images
Schilderij ‘A Glass of Wine with Caesar Borgia’ van John Maler Collier.Beeld Getty Images

BoekrecensieGeschiedenis

Historicus Simon Sebag Montefiore verwerkt in elk boek een familielid

Simon Sebag Montefiore vertelt gretig over de geschiedenis van de wereld aan de hand van fraaie familieverhalen, een tour de force.

Paul van der Steen

Regisseur Alfred Hitchcock had de gewoonte om zelf even in zijn films op te duiken. De Britse historicus Simon Sebag Montefiore doet het anders. Hij figureert niet hoogstpersoonlijk in zijn boeken maar weet daar wel altijd een familielid in te verwerken, bekende hij drie jaar geleden in een interview met deze krant. Genoeg voorouders met ­prominente rollen op verschillende plekken in verschillende tijdvakken: ‘Ik hoef er niks voor te forceren’.

Alleen al gezien de titel, De wereld. Een ­familiegeschiedenis, kon de sterauteur in zijn nieuwste boek niet met deze traditie breken. Het lukte hem andermaal.

In voorgaande boeken ging het nogal eens over de negentiende-eeuwse bankier, filantroop en sheriff van Londen Moses Montefiore. Dit keer heeft de met een Rothschild getrouwde ­Clarice Sebag-Montefiore een kleine bijrol in een passage over de Anschluss van Oostenrijk bij nazi-Duitsland in 1938.

Met boeken als Stalin. Het hof van de rode tsaar en De Romanovs maakte Sebag Montefiore naam. Buiten zijn grote specialiteit, Russische geschiedenis, viel Jeruzalem. De biografie op, waarin vooral duidelijk werd hoeveel bloed in en rond die stad is vergoten.

Later zocht de Brit het meer in het grote gebaar met onder meer selecties van de beste brieven en toespraken ooit.

Shakespeareaanse drama’s vol list, bedrog en grof geweld

En toen was het tijd voor zijn meest ambitieuze klus, een wereldgeschiedenis. Het werd volgens hemzelf ‘de grootste bevrediging’ van zijn schrijversleven. Zijn gretigheid van vertellen getuigt van dat maakplezier. Hij kiest naar eigen zeggen voor ‘een heel nieuwe benadering’. De verhalen van families moeten ‘een ander, fris perspectief’ bieden.

De tour de force die deze wereldgeschiedenis voor de schrijver en een klein leger vertalers moet zijn geweest, dwingt bewondering af. Voor de inhoudsopgave zijn zestien pagina’s nodig, voor het personenregister 44. Daartussen treft de lezer 1392 bladzijdes historie aan.

Montefiore ziet in het familiethema vooral een mogelijkheid om uit te weiden over machtsintriges binnen dynastieën en andere machtige kringen. Het wemelt in De wereld van de Shakespeareaanse drama’s vol list, bedrog en grof geweld uit vrijwel alle eeuwen. Ook de opzet van het boek heeft toneeltrekjes, met steeds een aantal hoofdstukken binnen 23 delen, die Montefiore ‘bedrijven’ noemt.

Levens van bloedverwanten waren weinig waard

Erg veel illusies over warmte in familiale kring houd je na het lezen van dit alles niet over. Als het gaat om behoud of het verwerven van machtsposities bleken levens van bloedverwanten vaak verrassend weinig waard. Zeker als de relaties complex waren.

De Chinese keizerin-weduwe Lu vergiftigde zo’n twee eeuwen voor Christus eerst de twaalfjarige jongen die haar tijdens zijn huwelijk kinderloos gebleven zoon verwekte bij een concubine, om daarna die vrouw zelf aan te pakken.

Het slachtoffer werd met vergif verlamd, waarna haar handen en benen werden afgehakt, de ogen uitgestoken en het lichaam in een poel belandde. Op de keizerin-weduwe werd postuum wraak genomen: ministers besloten haar hele familie uit te moorden.

Piemel- en poepgatpassages

Montefiore schrijft behoorlijk beeldend. En hij lijkt bijna een kostschooljongenachtig ­genoegen te beleven aan anekdotes rond ­onderlichamen van grote namen uit de geschiedenis. Commodus, Romeins keizer van 177 tot 192, schepte plezier ‘in taboedoorbrekende fratsen’.

Tot zijn hobby’s behoorden het blind maken en in stukken snijden van mensen. Zijn bezienswaardige gevolg bestond uit onder andere reuzen en dwergen plus ‘een man met een penis die groter was dan van enig dier behalve een olifant’.

Cesare Borgia (1475-1507), zoon van paus Alexander VI, snoefde tijdens zijn huwelijks­nacht dat hij zichzelf acht punten gaf voor viriliteit. In werkelijkheid had hij een afrodisiacum nodig, dat toen het werd vervangen door een laxeermiddel volgens de auteur ‘tot een heel andere vorm van ejaculatie leidde’. Intriges aan het Engelse hof kostten het leven van dichter Thomas Overbury (1581-1613). Een klisteer­spuit werd hem ­fataal: de literator overleed na een inspuiting in zijn rectum.

Los van al die piemel- en poepgatpassages is De wereld een behoorlijk klassieke geschiedenis over de groten der aarde. Het draait veel en vaak om de machtscentra. Van het beloofde frisse perspectief komt weinig: onderstromen, niet-politieke verborgen krachten achter grote bewegingen worden niet of nauwelijks blootgelegd.

Terwijl de familie-invals­hoek verder kijkend dan de dynastieën best verrassende inzichten had kunnen opleveren over de wisselende sociale ­verbanden en invloed ervan op het verloop van de historie.

Ook vrouwen mogen meedoen

Dat buiten de politiek eveneens fraaie familieverhalen zijn te halen, bewijst Monte­fiore als hij de in de staal- en wapenin­dustrie groot geworden Duitse Krupps al vroeg introduceert. Hij laat de familie daarna geregeld terugkeren om de opkomst van Duitsland en zijn kwalijke rol tijdens twee vernietigende wereldoorlogen te belichten.

‘Met de focus op het gezin is het ook mogelijk meer aandacht te schenken aan vrouwen en kinderen, die nogal veronachtzaamd werden in de boeken die ik als schooljongen las’, schrijft de auteur in zijn inleiding. Zelf doet hij dat beter. Vooral de vrouwen betrekt hij in zijn verhaal.

Domme Nederlander

Hetzelfde gebeurt met de wereld buiten Europa. Geschiedenis wordt in Montefiores boek net zo goed geschreven in Azië, Afrika en de Amerika’s. En net zo goed door figuren die onbekender ­bleven dan Julius Caesar of Napoleon.

Dat brengt de lezer in de hoofdstukken waarin de middeleeuwen worden behandeld niet alleen naar donkere kastelen in Europa, maar ook naar een enorm Malinees koninkrijk en naar Samarkand, tegenwoordig Oezbekistan, volgens een Castiliaanse gezant uit die tijd ‘de meest schitterende stad ter wereld’.

En de Nederlandse bijdrage aan de wereldgeschiedenis? Daar is ruimte voor met ­passages over de Oranjes, de VOC en haar ­Heren XVII, Piet Hein, Johan de Witt en de dekolonisatieoorlog eind jaren veertig van de vorige eeuw.

Louis Howe, de spindoctor van de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt, sprak zijn baas vanwege diens Hollandse ­familiewortels af en toe aan met ‘jij domme Nederlander’. Niet per se een eervolle vermelding, maar vooruit, we zijn genoemd.

null Beeld

Simon Sebag Montefiore
De wereld. Een familiegeschiedenis
(The World. A Family History)
Vert. Rob de Ridder, Conny Sykora, Eric Strijbos, George Pape, Cornelis van Ginneken, Martine Both en Margreet de Bier
Spectrum; 1472 blz. € 69,99

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden