Mussolini, juli 1938 Beeld Getty Images
Mussolini, juli 1938Beeld Getty Images

BoekrecensieBiografie

Hans Woller beschrijft Mussolini als de eerste popster in de politiek

Hans Woller rekent af met milde oordelen over fascist en dictator Benito Mussolini.

De Britse politici David Lloyd George en Winston Churchill bewonderden Benito Mussolini. De Italiaanse leider stond voor een derde weg, een mogelijk alternatief tussen democratie en dictatuur in. De paus zag een door de Voorzienigheid gezonden man in hem, nadat een slepend conflict tussen Italië en het Vaticaan was bijgelegd. Andere katholieken hadden Mussolini daarna nog hoger zitten.

De Duitse schrijver Rudolf Borchardt liet zich na een privéaudiëntie gaan in een heiligverklaring van de fascist: “Samengebalde wilskracht en een onvoorwaardelijke standvastigheid in het goede beheersen de hoekige vlakken van dit aan alle overgangen afgeronde en fraaie gelaat, dat ook van een geweldig kerkvorst, of van een dichter van koninklijken bloede had kunnen zijn en niet toevallig overeenkomt met afbeeldingen van de late Goethe, en dat de grootste van alle niet-lichamelijke mannelijke liefdes, de platonische, lijkt te weerspiegelen”.

Mussolini (1883-1945) belichaamde het nieuwe Italiaanse ideaal, schrijft Hans Woller in Mussolini. De eerste fascist. Letterlijk. Geen leider voor hem had zich met ontbloot bovenlijf tussen zijn volk laten fotograferen. De Duce-cultus had effect. Deze Mussolini-biograaf beschrijft hem als “de eerste popster in de politiek en de geschiedenis”.

Woller wil de essentie van een vol en invloedrijk leven beschrijven

Woller wil de essentie van zijn hoofdpersoon vangen. Vandaar dat hij een vol en invloedrijk leven vat in een boek zonder stoeptegelproporties. Mussolini. De eerste fascist heeft iets van Sebastian Haffners veel­geroemde Churchill-biografie die een nog veelkantiger leven razendknap in nog minder pagina’s wist te vatten.

Zeker in Italië werkt de Mussolini-mythe nog altijd door. Verontwaardiging en empathie te over, maar een inzichtelijk, genuanceerd beeld van de Duce ontbreekt nog vaak. Bedevaarten ter ere van de Duce, winkels vol merchandise met zijn beeltenis, het kan allemaal. Dat klimaat maakte het mogelijk dat Silvio Berlusconi in 2003 rechtse kiezers kon paaien met de constatering dat het fascistische regime (1922-1945) “goedaardig was zonder electoraat uit het midden echt af te schrikken”.

Het heeft ook te maken met het verloop van de naoorlogse geschiedenis. Duitsland kent zijn Vergangenheitsbewältigung, het continue proces om in het reine te komen met het bruine verleden. In Italië zijn de zwarthemden weggestopt of misbruikt voor nieuwe politieke mythes, maar in elk geval geen onderwerp van zo’n nationale therapie.

Woller, een Duitse historicus en specialist in de ‘gloriejaren’ van het fascisme en het nazisme, laat zich geen zand in de ogen strooien. Dat Adolf Hitler in veel gevallen nog zwart-witter dacht en nog gruwelijker optrad, maakt van Mussolini nog geen lightversie van een dictator.

Te radicaal, te anarchistisch, te dictatoriaal en te onberekenbaar

In zijn jonge jaren leerde de zoon van een smid en een onderwijzeres snel van zijn fouten. Al als socialist in de jaren tien van de vorige eeuw, had Mussolini iets ongrijpbaars. De gematigden binnen die stroming vonden hem te radicaal en de revolutionairen vonden hem te anarchistisch, te dictatoriaal en te onberekenbaar.

Eenmaal fascist en doorgestoomd naar de positie van leider, na de Eerste Wereldoorlog, beheerste Mussolini de kunst van het ­simultaanschaken nog beter. Hij hield de verschillende vleugels slim te vriend, hield opties lang open, bespeelde volk en collega-politici en sloeg toe bij tegenstanders als het moment daarvoor rijp was.

Richting Europa zette Mussolini zijn vredelievendste gezicht op. Maar terwijl hij vriendschapsverdragen sloot en samenwerkte met buurlanden en grote mogendheden, deed de Duce zijn best om hun positie te ondergraven ten gunste van de grootheid van Italië. In Afrika liet hij op beestachtige wijze huishouden met massa-executies, deportaties en hongermarsen naar interneringskampen in de woestijn. Oorspronkelijke bewoners van gebieden die moesten bijdragen aan de koloniale macht van Mussolini’s gedroomde rijk waren derderangsonderdanen.

Italië zelf werd overigens ook een antropologisch project. Dat lichaam van Mussolini, dat zo nadrukkelijk werd uitgevent in de propaganda, stond voor de schepping van de fascistische mens, waarbij lichaam ook boven geest ging. De dictator wilde de genen van de samenleving veranderen. In zijn ideale plaatje werd Italië zelf één groot krachtig lichaam.

Hem wegzetten als ­gewillige marionet of zelfs als nazi-slachtoffer is gemakzuchtig

Toen het in de oorlog steeds moeizamer ging, radicaliseerde hij verder en liep hij in toenemende mate aan de leiband van zijn Duitse bondgenoten. Maar veel van zijn keuzes waren nog altijd weloverwogen. Mussolini maakte ze volgens Woller veel te bewust om hem gemakzuchtig weg te zetten als ­gewillige marionet of zelfs slachtoffer van de machtige nazi’s.

Helemaal aan het einde van de oorlog zag Mussolini dat zijn noodlot naderde. De Italianen waren daar schuld aan. Ze waren een volk “dat het niet kan”. De essentie ervan was in zijn ogen verwaterd en bedorven door de nakomelingen van slaven en vrijgelaten slaven uit het oude Rome. “Het zijn lafaards, zwak en angstig – burgerlijke varkens, die ­alleen aan hun buik en bed denken!”

Wollers vijf jaar geleden al in het Duits verschenen en nu vertaalde biografie heeft concurrentie van M, de prijzen winnende en behoorlijk verslavende reeks van Antonio Scurati (verschenen delen: De zoon van de eeuw en De man van de voorzienigheid). De Italiaanse schrijver deed uitvoerig onderzoek om het leven van de Duce te kunnen reconstrueren om daar met het nodige respect voor de feiten een literaire draai aan te geven.

De lezer kan voor een van de twee opties kiezen, maar de boeken naast elkaar lezen is zo mogelijk nog beter. Woller en Scurati vullen elkaar prima aan. De Duitse historicus biedt het beknopte, heldere overzicht bij de dramatisch uitgewerkte verwikkelingen in het werk in wording van de Italiaanse romancier. Mussolini. De eerste fascist vertelt het levensverhaal van de dictator zakelijk. M dompelt de lezer onder in de gebeurtenissen van destijds, op het zintuiglijke af.

Woller zet na 326 bladzijden zijn laatste punt en heeft dan alle 62 jaren besproken. Scurati is na twee delen en 1450 bladzijden nog maar in 1932. Wat werd aangekondigd als een trilogie, krijgt op zijn minst een vierde deel, mogelijk zelfs een vijfde.

null Beeld

Hans Woller
Mussolini. De eerste fascist
(Mussolini. Der erste Faschist)
Vert. Gerrit Bussink en Izaak Hilhorst
Alfabet Uitgevers;
384 blz. € 29,99

Lees ook:
Heeft de Duce meer dan griep?

Antonio Scurati vervolgt zijn romantrilogie over Mussolini met M. De man van de voorzienigheid en beschrijft daarin hoe Italiës democratie werd vernietigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden