Boekrecensie Laatste Sovjet-leider

Gorbatsjovs laatste handreiking lijkt vooral bedoeld om het eigen imago op te poetsen

De beëindiging van de Koude Oorlog maakte Gorbatsjov in Rusland niet populair. Dat lijkt hij voor zijn dood te willen repareren.

Michail Gorbatsjov, de laatste leider van de Sovjet-Unie, is ziek. Wat de 88-jarige voormalig Secretaris-generaal van het communistische machtsblok mankeert, is onduidelijk. Wel is het zo ernstig dat hij alle interviews ter promotie van zijn boek ‘Wat er op het spel staat’ heeft afgezegd. Door zijn gezondheidstoestand zou het boek waarin Gorbatsjov de noodklok luidt over de huidige stand van de internationale betrekkingen wel eens zijn politieke testament kunnen zijn.

In dat testament weerklinkt vooral bezorgdheid. De ex-Sovjetleider, die in Rusland door velen wordt uitgekotst omdat ze hem verantwoordelijk houden voor de val van de Sovjet-Unie, kijkt met grote ongerustheid naar de hernieuwde spanningen tussen Rusland en het Westen. De angst voor verdere escalatie loopt als een rode draad door het boek. Gorbatsjov ziet de spanningen bovendien als een bedreiging voor zijn eigen magnum opus: de vreedzame beëindiging van de Koude Oorlog. Dit jaar precies dertig jaar geleden.

De omvang van die historische prestatie steekt Gorbatsjov in ‘Wat er op het spel staat’ niet onder stoelen of banken. Hij laat het niet na om zichzelf terloops een paar schouderklopjes te geven. “Het einde van de Koude Oorlog was zonder twijfel het resultaat van gezamenlijke inspanningen. De leiders van de landen waarvan het lot van de wereld voornamelijk afhing, toonden toen hun verantwoordelijkheid en politieke wil. De enorme veranderingen die voor alle volkeren van Europa de weg naar democratie en vrijheid open stelden verliepen vreedzaam, zonder bloedvergieten.”

Te vaak microscoop in plaats van helikopter

Eenzelfde soort zelfbewustzijn en reflectievermogen ontbreken op andere momenten volledig. Voor de leider die Oost en West dichter bij elkaar bracht en daarvoor in 1990 de Nobelprijs voor de Vrede ontving, kiest Gorbatsjov in zijn boek opvallend vaak partij. In plaats van vanuit de helikopter met een neutrale blik te reflecteren op de wereldpolitiek, neemt hij herhaaldelijk plaats achter de microscoop waar hij de VS en het Westen onder legt.

Volgens ‘Gorbi’ verkeerde het Westen na het einde van de Koude Oorlog in een overwinningsroes die leidde tot een ‘claim op het monopolistische leiderschap op het wereldtoneel’. Bovendien zouden veel Amerikaanse politici geïnfecteerd zijn met ‘het virus van de arrogantie van de macht en het interventionisme’. Voorbeelden van dat interventionisme zijn er te over, zo meent hij. Kijk maar naar Irak, de Balkan, Afghanistan, Libië, Syrië en Venezuela.

Ook de huidige crisis in Oekraïne is volgens Gorbatsjov aan het Westen te danken. Want, zo redeneert hij, de Europese Unie zette Rusland buitenspel tijdens de onderhandelingen die Brussel met Kiev voerde over toenadering en samenwerking voorafgaand aan de Maidanrevolutie in 2014 die tot afzetting van oud-president Viktor Janoekovitsj leidde. Rusland had in de ogen van de oud-Sovjetleider ook aan die onderhandelingstafel moeten zitten.

Pot verwijt de ketel

Op zichzelf valide argumenten. De VS hebben zich na de Koude Oorlog inderdaad meer dan eens gemengd in interne aangelegenheden van andere landen. En de EU had er inderdaad verstandig aan gedaan om Rusland aan te laten schuiven bij de onderhandelingen met Oekraïne. Voorbeelden uit het recente verleden, zoals de kortstondige oorlog met Georgië in 2008, toonden hoe Rusland over inmenging in ‘zijn achtertuin’ denkt. Het getuigde van een gebrek aan historische kennis en inlevingsvermogen dat Moskou geen uitnodiging kreeg om mee te praten over Oekraïne.

Toch is Gorbatsjov hier de pot die de ketel verwijt dat hij zwart ziet. Rusland ging in de nasleep van de Maidanrevolutie ook niet vrijuit. Want, hoe zit het met de annexatie van de Krim in 2014? Wat te denken van de Russische steun aan separatisten in het conflict in Oost-Oekraïne? Gorbatsjov rept er niet over. Wel noemt hij terloops dat de Krim historisch gezien altijd onderdeel van Rusland was. Klopt. Maar voor iemand die een paar pagina’s eerder nog fel het interventionisme van de VS hekelt, is een dergelijk standpunt toch op zijn zachtst gezegd opmerkelijk.

In ‘Wat er op het spel staat’ waarschuwt Gorbatsjov voor de huidige situatie op het politieke wereldtoneel. Ondanks dat hij bij vlagen de vinger op de zere plek legt, zit het boek vol met tegenstrijdigheden en getuigt het van een eenzijdig perspectief. Als dit inderdaad zijn politieke testament is, lijkt het vooral bedoeld om zijn imago in eigen land op te poetsen. En dat smaakt wrang. Zeker voor een staatsman die juist naam en faam maakte door consequent tegen de stroom op te roeien.

Oordeel: Eenzijdig, tegenstrijdig en gericht op oppoetsen imago in eigen land.

Michail Gorbatsjov
Wat er op het spel staat. Mijn oproep tot vrede en vrijheid
Vert. Gretske de Haan Spectrum; 184 blz. € 19,99

Lees ook: 
‘Gorbatsjov was de doodgraver van het communisme’

Staat Gorbatsjov in de traditie van de Oktoberrevolutie, of verkwanselde hij het machtige Russische Rijk?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden