null Beeld
Beeld

BoekrecensieIris-trilogie

Getrouwd zijn is toch de beste manier om alleen te zijn

De lockdown biedt een goede gelegenheid voor het (her)lezen van klassieke huwelijksromans. Deze week een memoir: de Iris-trilogie van John Bayley.

Ergens aan het eind van John Bayleys trilogie over schrijver en filosoof Iris Murdoch, hun relatie, haar ziekte en overlijden, herinnert hij zich een gesprek over hun trouwdag. Je moet toen haast zelfbedachte geloften hebben uitgesproken, zegt hij haar. ‘Je hebt gelijk’, antwoordt ze. ‘Het was een prachtig moment. Met jou trouwen betekende dat ik mocht stoppen met leven, met al het liefdesgedoe, en beginnen met werken.’

Bayley en Murdoch zijn midden jaren vijftig een prominent stel in Oxford. Hij literatuurcriticus, schrijver en later docent, zij filosofe en steeds succesvoller schrijfster. Mensen bezien hen met verwondering en bewondering. Hun huis is een artistiek rommeltje. Aan een normaal gezinsleven hebben ze geen behoefte. Ze leven grotendeels in hun eigen hoofd en treffen elkaar tussendoor in het wereldje dat ze daarnaast gezamenlijk hebben gecreëerd. Met een eigen taal, eigen landen, mythologie, liedjes en precies de juiste rituelen die het voor allebei mogelijk maakt om moeiteloos weer terug te glijden in de eigen gedachtewereld.

Als een van de partners de onuitgesproken woorden niet meer kan vinden

Het eerste deel schrijft Bayley als ze een jaar of veertig getrouwd zijn en Iris is getroffen door alzheimer. Haar briljante geest raakt verstopt. Ook een relatie waarin je zonder woorden kon communiceren, blijkt eenzijdig te worden als een van de partners die onuitgesproken woorden niet meer kan vinden.

Het boek komt al voor Murdochs dood uit en doet veel stof opwaaien in Engeland. Aan decorum doet Bayley niet. Aan de hand van soms banale dingen herinnert hij zich hun leven samen en apart. Inclusief de vele affaires die Murdoch had met zowel vrienden als vriendinnen. En inclusief de pijnlijkheden die leven met een alzheimerpatiënt met zich mee brengt.

In deel twee wordt hun ‘gevangenschap totaler’. Bayley slaagt erin zijn vrouw thuis te houden tot kort voor haar dood. Het hoogtepunt van de dag wordt een langzame wandeling. Eenmaal buiten worden ze ‘zoals de bijna blinde dame met haar geleidehond die we wel eens tegenkomen’. Misschien heeft het dier nog ergens het instinct om op topsnelheid door de velden te willen rennen. Maar dat is nu eenmaal niet zo en hij ‘lijkt daar dik tevreden mee’.

Bayley zoekt houvast in fantasieën, alcohol en vechtfilms

Binnenshuis is het anders. Iris dwaalt, vooral ’s nachts. Ze verstopt spullen, bij voorkeur essentiële, zoals Bayleys gebit en bril. Ze wil niet meer gewassen of verkleed worden. Haar man mag niet meer zelf naar de wc gaan, dan raakt ze in paniek. Rustig lezen of nadenken is er niet meer bij en Bayley zoekt houvast in fantasieën, alcohol en vechtfilms. Toch weet hij zeker dat het zo moet: hun ‘gezamenlijk apart’ leven heeft haar altijd de autonomie gegeven die ze ook nu nog verdient.

In het derde deel blijkt hoe wederzijds dat was. Met zijn vrouw verliest Bayley ook de grip op zijn leven. Middels twee fictieve personages beschrijft hij zijn worsteling met vriendinnen die zijn eenzaamheid ‘bedreigen’, terwijl hij dat zelf ook opzoekt. Terwijl de zorgperiode heel natuurlijk aanvoelde, worstelt hij er nu mee dat hij geen ‘rol’ meer heeft, alleen nog maar ‘bestaat’. Zijn identiteit vindt hij deels terug door zijn memoires op te schrijven. En bij iemand die óók een verleden met Iris deelt. Zij begrijpt wie hij mist, welk deel van zichzelf hij is verloren doordat zijn zielsverwant stapsgewijs verdween. Met die vriendin gaat hij uiteindelijk samenleven.

Want, zoals Bayley ergens schrijft, getrouwd zijn is toch de beste manier om alleen­­ te zijn.

null Beeld

John Bayley
The Iris Trilogy
Prelude;
578 blz. € 11,28

Lees ook:

De hel van de Amerikaanse voorstad, pijnlijk goed beschreven in ‘Revolutionary Road’

De lockdown biedt een goede gelegenheid voor het (her)lezen van klassieke huwelijksromans. Deze keer: Revolutionary Road van Richard Yates uit 1961.

‘De kleur paars’ doorstaat de tijd goed en is nog altijd prettig eigenzinnig

De lockdown biedt een goede gelegenheid voor het (her)lezen van klassieke huwelijksromans. Deze week: De kleur paars van Alice Walker uit 1982.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden