Recensie Boeken

Frans Pointls Joodse moeder was een barricade op weg naar een normaal leven

Frans Pointl. Beeld Hollandse Hoogte / Hans van den Bogaard

Literaire fijnproevers haalden hun neus op voor Frans Pointl, maar lezers waardeerden juist zijn authenticiteit.

Veel literaire hypes verschijnen als een komeet, om even snel weer te verdwijnen. Die grillige dynamiek onderging ook het schrijverschap van Frans Pointl (1933-2015). Niet dat hij er zelf ook maar enigszins de hand in had. Pointl belichaamde in alles het tegendeel van een vlot mediatype. Als hij al over een imago beschikte waar de publiciteit mee uit de voeten kon, dan was het dat van het bangige mannetje dat uit alle macht riep ‘let vooral maar niet op mij, ik stel niets voor’, wat niet wilde zeggen dat hij in stilte niet droomde van erkenning en succes.

Frans Pointl had al een half leven van twaalf ambachten en nog veel meer ongelukken achter de rug toen hij volkomen onverwacht doorbrak met de bundel autobiografische verhalen ‘De kip die over de soep vloog’ (1989). Geschreven had hij al zijn hele leven, gepubliceerd mondjesmaat en dat vooral in obscure, niet zelden eigenhandig geredigeerde tijdschriftjes. Na zijn vijftigste begon hij beetje bij beetje door te dringen in een hoger literair segment en kreeg hij contact met auteurs van naam.

Het was Rogi Wieg die hem introduceerde bij uitgeverij Nijgh & Van Ditmar. Daar zag men brood in de debutant. De eerste recensies waren welwillend, maar de verkoop van zijn boek begon pas na een half jaar te lopen, dankzij een paginagroot interview in NRC. Toen Pointl vervolgens zijn opwachting maakte in het veelbekeken boekenprogramma van Adriaan van Dis, was er geen houden meer aan. In luttele tijd steeg de verkochte oplage van ‘De kip die over de soep vloog’ tot ver boven de honderdduizend.

Kip over de soep

Het is niet onmogelijk dat de even wonderlijke als raadselachtige titel van Pointls doorbraakboek sterk heeft bijgedragen aan het succes. Hij stamde uit de mond van zijn moeder. Toen die in een Amsterdams cafetaria een bord uiterst dunne soep voorgeschoteld kreeg, liet ze de serveerster weten dat de kip zich kennelijk in vliegende vaart over de pan had bewogen zonder erin te belanden.

Op die fameuze titel is nu gevarieerd door David de Poel, Pointls biograaf. Hij laat niet de kip, maar de schrijver over de soep vliegen. Het zal wel als beeldspraak bedoeld zijn, maar erg toepasselijk is die niet. Als de soep Pointls ­oeuvre is, zo wordt ons gesuggereerd, dan is daar van hemzelf weinig in terechtgekomen. Niets is minder waar. Frans Pointl wás zijn ­oeuvre. Weinig schrijvers wisten hun persoonlijkheid zo authentiek neer te zetten als hij. Dat was wat zijn lezers herkenden en waardeerden.

Vanaf zijn vroege jeugd werd Pointls bestaan getekend door twee ingrijpende gebeurtenissen. Vader Pointl, afkomstig uit Oostenrijk en werkzaam als filmer en fotograaf, verliet het driekoppige gezin toen zijn zoontje nog maar een kleuter was. Kort daarop volgde de Duitse bezetting van Nederland en werd de Joodse familie van Frans’ moeder het slachtoffer van vervolging en vernietiging.

Zelf bleef hij als kind van een niet-Joodse vader gespaard. Maar nu zijn identiteit zo ruw werd opgedrongen, was het niet verbazingwekkend dat zijn latere verhalen ervan doordrongen raakten. Pointl werd niet besneden, deed nooit bar mitswa, was totaal niet religieus, maar moest toch schrijven over wat zijn familie, en daarmee ook hem, was aangedaan. Dat deed hij onopgesmukt, zonder mooischrijverij of effectbejag, en zonder de oren te laten hangen naar de literaire fijnproevers en keurmeesters. Die haalden dan ook hun neus op. Kenmerkend is wat recensent T. van Deel in deze krant schreef: “Wie graag wat meer literatuur wil lezen, komt bij Pointl niet erg aan zijn trekken.”

Katten

Waar de vader uitblonk door afwezigheid en de Joodse identiteit niet van harte werd aanvaard, daar kon en wilde Frans nooit loskomen van zijn moeder. Ze bejegende hem kil, maar eiste hem ook totaal op. Belangstelling voor meisjes werd door haar in de kiem gesmoord, vrienden kwamen niet over de vloer. Het gevolg was dat de toch al eenzelvige Frans nog meer in zichzelf opgesloten raakte. Later zou hij zijn moeder portretteren als een levende barricade op de weg naar een normaal leven. Tot aan zijn dood was er niemand aan wie zich blijvend kon binden. Hij werd ronduit afwerend en zelfs lastig wanneer er van hem commitment werd verwacht. Katten waren de enige wezens waaraan hij onvoorwaardelijk trouw bleef.

Pointls misantropie verhinderde overigens niet dat hij zijn onmiskenbare naïviteit ook wist te gebruiken om anderen voor zich in te nemen. Toen hij bij Van Dis mocht aanschuiven, vertelde hij trots dat hij zijn beste pak had aangetrokken. Eigenlijk moest het bewaard blijven voor zijn begrafenis, maar nu hij voor een groot publiek verscheen, wilde hij er toch netjes uitzien.

Ook David de Poel, die nog tijdens Pointls leven kennismaakte met zijn held en vrijwel meteen van hem het verzoek kreeg om zijn leven te beschrijven, moest menige weerstand overwinnen en veel slikken. Nu eens werd hij aangemoedigd, dan weer kwam er een verbod om met de biografie verder te gaan.

Toen Pointl een hersenbloeding kreeg en in een verzorgingshuis belandde, werd De Poel behalve biograaf ook ziekenverzorger, zaakwaarnemer, vertrouwenspersoon en bovenal klaagmuur. Vandaar dat de beschrijving van Pointls laatste jaren de helft van het relaas in beslag neemt. Hoofdstukken over het ziekbed wisselen om en om af met de feitelijke levensbeschrijving.

‘De schrijver die over de soep vloog’ is vooral een aandoenlijk verhaal over een aandoenlijke man. Pointls geïsoleerde positie als schrijver spiegelt zich in het nagenoeg ontbreken van een literaire context. Zo ontbreekt hier de aandacht voor verwante auteurs als Marga Minco, G.L. Durlacher en Chaja Polak, die net als Pointl de Holocaust en de nasleep daarvan tot inzet van hun schrijverschap maakten. Frans Pointl blijft hier te veel een geval apart, en dat bevestigt helaas het imago dat hij bij leven zelf had opgebouwd en zorgvuldig cultiveerde. Je zou hem terwille van zijn literaire naleven graag wat meer kleur, reliëf en het gezelschap van anderen hebben gegund

David de Poel
De schrijver die over de soep vloog, het leven van Frans Pointl
Nijgh & Van Ditmar; 302 blz. € 25

Frans Pointl
Verzameld werk
Nijgh & Van Ditmar; 1079 blz. € 45

Beeld -

Lees ook:
Verdrietig leven kan ook een kunst zijn

Pointls nagelaten werk: klaagliederen en wensdromen

Bij Marga Minco komt altijd toch de oorlog weer boven

Schrappen, herschrijven, nog eens opnieuw beginnen. Met grote precisie schreef Marga Minco een klein maar fijn oeuvre bij elkaar, dinsdag bekroond met de P.C. Hooftprijs voor proza 2019. “Per verhaal flikker ik soms een volle Albert Heijn-tas met eerdere versies weg.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden