Still uit Mangrove. Beeld Filmstill
Still uit Mangrove.Beeld Filmstill

Filmreeks

Filmmaker Steve McQueen pakt met serie films tegen racisme de grote boom aan, met een kleine bijl

Small Axe is een verzameling van vijf speelfilms over de Caribische gemeenschap in West-Londen. De plek waar filmmaker Steve McQueen zelf opgroeide. Small Axe hoort meteen ook bij het beste wat je dit jaar in de bioscopen zult zien.

Afgelopen week probeerden we als filmredactie een interview met Steve McQueen te regelen. McQueen is de maker van onder meer 12 Years a Slave en nu van Small Axe, vijf films over de levens van Caribische immigranten in het Londen van de jaren zestig tot de jaren tachtig. Een achtergrond, een jeugd, die McQueen deelt met z’n personages.

Bijna was het gelukt, het interview. Het werd toegezegd. En weer afgezegd, toen we al klaarzaten in de Zoom-sessie. Frustrerend was dat. Maar ook begrijpelijk. McQueen denkt waarschijnlijk wat David Lynch altijd zegt als mensen interviews willen: “Jullie willen antwoorden op vragen. Ik heb die antwoorden al gegeven. Mijn films zijn de antwoorden.”

En die antwoorden klinken luid en duidelijk. Ga ze vooral zelf horen want Small Axe is een fascinerende, aangrijpende en op sommige momenten zelfs briljante verzameling films. Een zogenoemde ‘anthologieserie’, om het maar rechtstreeks uit het Engels te vertalen: vijf films met verschillende verhalen, in verschillende stijlen.

Bloemlezing van waargebeurde verhalen

Sommige mensen, luidruchtige mensen, worden moe als ze het woord racisme horen. Maar de waarheid is dat de wereld op dit vlak pas net ontwaakt. De titel Small Axe stamt van het Jamaicaanse gezegde Small axe fall big tree: kleine bijl velt grote boom. De grote boom die McQueen als kunstenaar wil vellen, is de boom van het racisme. De kleine bijl is deze bloemlezing van waargebeurde verhalen, waar McQueen een artistieke draai aan geeft. Een fictie van feiten.

Mangrove bijvoorbeeld vertelt het verhaal van een groep zwarte activisten, de Mangrove Nine. Restaurant Mangrove was eind jaren zestig een belangrijke ontmoetingsplek voor de Caribische gemeenschap in Notting Hill. Maar juist omdat het een belangrijke plek was, werd het restaurant herhaaldelijk zonder reden binnengevallen door de politie. Toen de gemeenschap daartegen vreedzaam protesteerde, laat McQueen zien, begon de politie te knuppelen en te arresteren. Zogenaamd omdat het een gewelddadig protest zou zijn. Ook in de rechtszaak die volgde, zie je de onderdrukkende, racistische neigingen van het Britse rechtssysteem.

Maar McQueen is te veel kunstenaar om Small Axe alleen een protest te laten zijn. De sfeer in de gemeenschap in die tijd is voor McQueen minstens zo belangrijk om vast te leggen. Want dat is wat hij doet: hij legt een geschiedenis vast die dreigt te verdwijnen omdat mensen nou eenmaal vergeten en omdat de officiële geschiedenisboeken niet geïnteresseerd zijn in de Caribische gemeenschap in West-Londen.

Het laatste half uur van de film is hypnotisch

Wat bijna iedereen bijvoorbeeld vergeten is, als men het al wist, is de ‘New Cross Fire’, een racistische aanslag op een huis in het zuidoosten van Londen waarbij op 18 januari 1981 dertien jongens en meisjes omkwamen. Een brand waar nooit iemand voor is aangeklaagd. McQueen laat de brand voorbijkomen in Alex Wheatle, een film over de jeugd van de gevierde kinderboekenschrijver.

Heel anders in stijl en sfeer is Lover’s Rock, een film over geliefden die elkaar ontmoeten op een feest. Het feest beslaat de hele film. Eerst is het rustig, de muziek klinkt op de achtergrond. Mensen praten, drinken wat. En dan langzaam beginnen ze te bewegen en vallen de woorden weg. Het laatste half uur van de film is hypnotisch, met dansende lijven en opzwepende, dampende muziek. Je wordt meegenomen, vervoerd, tot je alleen nog ritme voelt en wilt meegaan in de bewegingen. Dit is geen overdrijving.

En toch is Small Axe het sterkst op de stilste momenten. Dat klinkt misschien als een tegenstelling, maar dat is het niet. Het opzwepende Lover’s Rock is absoluut een van de hoogtepunten uit de anthologie. Maar gevloerd word je op een aantal geluidloze momenten in de films die McQueen heel bewust met elkaar laat rijmen. Momenten waarop een personage geconfronteerd wordt met zoveel racistisch onrecht, dat hij alleen nog maar kan zwijgen, zoals de filmmaker ook zelf zwijgt in plaats van een interview te geven.

Géén lange preek vanaf de kansel

Een vader en een zoon die tegenover elkaar zitten in Red, White and Blue, een jongen die voor een opstootje uit een klas wordt gesleurd nadat anderen hem voor aap uitmaken en in de gymzaal tegen de vloer wordt gesmeten. Een jongen op de bodem van een politiebusje, die ­kilometers buiten de stad vastgebonden wordt achtergelaten. Pesterijtje van de politie. Zoals er heel veel langs­komen in de vijf films. Zwijgend zitten ze en liggen ze. Woedend, maar in stilte. Wat kunnen we in godsnaam nog doen tegen zoveel onrecht?

Ook al klinkt het alsof Small Axe een lange preek vanaf de kansel is, dat is het niet. Het is een aanklacht, maar het is ook liefde voor een gemeenschap. Het is noodzakelijke ­geschiedschrijving, maar het is ook een persoonlijke herinnering. Bovenal lijkt het een verzuchting: waarom toch zoveel haat?

Desondanks is McQueen een ­realist. Grote boom, kleine bijl. Een van de personages zegt het zo: “Grote verandering, dat is een heel traag draaiend rad”.

Small Axe ihkv Amsterdam Art Week 17-27 juni Eye Filmmuseum

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden