null Beeld

BoekrecensieBiografie

Erasmus als een gekooide strijder tegen haarklovers en kwezels

Ambitieuze biografie van Sandra Langereis laat zien dat Erasmus ook een gekooide vogel was.

‘In het begin was de boodschap, en de boodschap was bij God, en die boodschap was God’, luidde de aanvang van het evangelie volgens Johannes in Erasmus’ hertaling van het Nieuwe Testament uit 1519. Heel bewust gebruikte hij de term ‘boodschap’ en niet ‘woord’. Het leverde hem bijval op van zijn fans, maar ook furieuze reacties van gekwetste theologen en ander scherpslijpers. Het is het soort, in die dagen potentieel levensgevaarlijke controverse, waarvan het wemelt in Erasmus. Dwarsdenker. Een biografie van historica Sandra Langereis.

De bewuste woordkeuze van Erasmus (1466-1536) zegt ook veel over zijn strijd voor kritischer denken. In plaats van de in steen gebeitelde waarheden en klakkeloos doorgegeven en nageleefde dogma’s pleitte hij voor het pogen door te dringen tot de kern van het geloof. Die zat volgens hem in de hemelse boodschap. Bijbelteksten waren niet ingeblazen door de Heilige Geest. Feilbare aardbewoners hadden die zo goed mogelijk opgetekend in woorden. Alle auteurs waren gedoemd tot stamelen. Het hoogst haalbare was zo goed mogelijk stamelen. Dat probeerde Erasmus door uitgebreid onderzoek en opnieuw vertalen. Meer was de mens volgens hem niet gegeven. Minder werd volgens hem van de mens niet verwacht. Maar zelfs dat bescheiden pogen bracht hem al in conflict met de nodige, met name kerkelijke autoriteiten. Het irriteerde Erasmus dat veel van zijn criticasters zelf niets noemenswaardigs presteerden. Ze vergaarden enkel roem met het kapot maken van andermans werk. Een van de verwijten was dat hij dwaalde. Natuurlijk deed hij dat. Iedereen die ooit iets schreef dwaalde, vond Erasmus.

Ze tilt haar held ver boven het eendimensionale en onvermijdelijke uit

Langereis heeft haar best gedaan niet te verdwalen in het leven van Erasmus. Dat lukt haar –’s mans autobiografische geschriften afzettend tegen andere historische bronnen – heel aardig. Ze tilt haar in Rotterdam geboren held ver boven het eendimensionale en zijn onvermijdelijke Lof der zotheid uit. De auteur laat zien hoe diep en nauwgezet Erasmus in de Griekse en Romeinse klassieken en de eerste christelijke teksten dook. Dat zorgde ervoor dat hij met zinnige versies daarvan en visies daarop kon komen. Tegelijkertijd leerde het hem hoe hij stijlmiddelen kon inzetten om van feiten fictie te maken. Het uitvergroten van de werkelijkheid tot ­literatuur werd zijn handelsmerk en bezorgde hem als vroege bestsellerauteur een trouwe schare fans.

Die speelse geest en de daarbij horende inzichten maakten Erasmus uiteindelijk tot een eenzaam mens. Voor de traditionele kerk was hij verdacht, omdat hij Christus mens wilde laten zijn. Aanhangers van de Reformatie verafschuwden hem vanwege zijn geloof in de vrije wil. In de ogen van Erasmus propageerde Luther op zijn beurt een slaafse, anti-intellectualistische lees­praktijk. Tussen de twee mannen zou het nooit boteren.

Behalve voor kritischer denken brak Erasmus ook een lans voor meer ruimte voor humor. Komedies zouden lezers tot verderf voeren, preekten strenge zedenmeesters in zijn tijd. Erasmus vond dat onzin. Alleen maar een ernstig stichtelijke toon aanslaan leidde tot niets. Vrolijke spot was nodig. Zonder bleef zelfs de fraaist geformuleerde literatuur bot, vond Erasmus.

Kwaadwillende inquisiteurs

Met zijn Engelse vriend Thomas More (die aanzette tot zijn bekendste werk Utopia) stortte hij zich bijvoorbeeld op het werk van de Griek Loukianos, een subversieve satiricus uit het Syrië van de tweede eeuw. Die had verrukkelijk weinig eerbied voor filo­sofische haarklovers en religieuze kwezels, meenden de twee mannen.

More bekocht zijn eigen principiële ­opstelling in een conflict met de Engelse koning Hendrik VIII met de dood via onthoofding. “Met More die mijn andere ik was ben ik zelf ook gestorven”, constateerde Erasmus bitter. Hij stierf zelf een dik jaar later. Het was een natuurlijke dood, al had het met allerlei kwaadwillende inquisiteurs op de loer ook makkelijk anders kunnen aflopen.

Langereis, eerder verantwoordelijk voor De woordenaar, een prima biografie van drukker/uitgever Christoffel Plantijn, laat weinig aspecten van het leven van Erasmus onbenoemd. Het was prettig geweest als ze zich wat meer boven het door haar verzamelde materiaal had geplaatst en hier en daar scherpere keuzes had gemaakt. Nu maakt het boek in sommige passages een nogal hermetische indruk. Alinea’s zijn lang en strekken zich soms uit over meer dan een pagina. Op sommige momenten verdwijnt Erasmus vele pagina’s uit beeld. Bijvoorbeeld als ­Langereis uitweidt over een belangwekkend fenomeen of iemand met een belangrijke bijrol, zoals de kerkvader Hieronymus.

De biografie wordt voorafgegaan door een gedurfde, experimentele, maar ook ­behoorlijk bevreemdend werkende inleiding. Daarin verantwoordt de auteur ook de minstens zo opmerkelijke keus voor een portret van Erasmus in een bloemetjeshemd voorop het boek.

Voortdurend onzeker

Voordeel van Langereis’ uitputtende aanpak is dat deze de lezer die moeite doet, diep laat doordringen in de denkwereld van Erasmus en de dilemma’s waarmee hij te maken had. Ze brengt bovendien het besef dat de sprankelende geest in hoge mate ook een gekooide vogel was. Hij moest het lot dragen een kind te zijn van een priester en een vrouw die nooit trouwden, wat tot op late leeftijd voor complicaties zorgde. Na de vroege dood van zijn ouders kreeg hij te maken met voogden die hem om financiële redenen niet ­lieten studeren, maar in plaats daarvan in een klooster onderbrachten. De gelofte daar was een nieuw blok aan het been voor de ­jaren die volgden. Erasmus bleef eigenlijk voortdurend afhankelijk van wereldlijke en kerkelijke gezagsdragers, mecenassen en drukkers/uitgevers, die er vaak een potje van maakten met hun auteurs.

In wezen was vrijwel alles voortdurend onzeker. Stervende vorsten en vrienden, verschuivende machtsverhoudingen tussen mogendheden of binnen de kerk, plotselinge pandemieën, vrijwel alles kon het bestaan van de Europeaan Erasmus een totaal andere draai geven. Het is eigenlijk een godswonder dat hij bij zoveel regelen en redderen nog de tijd heeft gevonden om zoveel te schrijven.

Zelfs in Erasmus’ privéleven weet Langereis een heel eind door te dringen. Maar op dat gebied leggen de beschikbare bronnen haar ook de nodige beperkingen op. Deze ­biografie maakt van deze grote Europeaan in elk geval een mens van vlees en bloed met behalve scherpe gedachten ook alle mogelijke gevoelens die bij een veelbewogen leven horen.

null Beeld
Beeld

Sandra Langereis
Erasmus. Dwarsdenker. Een biografie.
De Bezige Bij; 784 blz. € 39,99

Lees ook:

Biografe Sandra Langereis

‘Niet elke scheet van Plantijn wilde ik opnemen. Dat leidde tot reacties als: Goh, ik miste dit en dat.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden