null Beeld

BoekrecensieGeschiedenis

Eilanden: minder geïsoleerd, nog steeds bijzonder

De portretten van 25 Nederlandse (ex-)eilanden van historici Jan Bank en Doeko Bosscher maken nieuwsgierig.

Het kan verkeren. Vlieland was honderd jaar geleden zo arm dat de toenmalige burgemeester sprak van ‘de meest berooide gemeente van Nederland’. Het ministerie van binnenlandse zaken en de provincie Noord-Holland (waar Vlieland toen nog onder viel) maakten plannen voor ontruiming van het eiland.

Zo ver kwam het niet. En kijk nu, hetzelfde Vlieland, waar in de jaren twintig van de vorige eeuw nog slechts vierhonderd overgebleven bewoners een armetierig bestaan leidden, geldt nu vanwege het bloeiende toerisme en de tweede huizen van BN’ers en andere rijken als ‘het Capri van de Lage landen’ en als ‘Vliebiza’.

Omringd door water. De geschiedenis van de 25 Nederlandse eilanden van de historici Jan Bank en Doeko Bosscher bevat veel van dit soort verhalen. De eilanden in de Waddenzee, de voormalige Zuiderzee of in de deels Zuid-Hollandse en deels Zeeuwse delta gingen meer op de rest van Nederland lijken. Dat kwam onder meer door betere verbindingen, landaanwinning, verstedelijking, toerisme en ontkerkelijking. Desondanks bleef – bij het ene eiland wat meer dan bij het andere – flink wat eigenheid behouden. Het afwijkende van de lokale geschiedenissen ging natuurlijk sowieso niet verloren. Al zullen veel Nederlanders bij IJsselmonde, het Eiland van Dordrecht en de Hoeksche Waard misschien niet meteen aan een eiland denken.

De voormalige West blijft buiten beschouwing. Volgens de auteurs zou het opnemen daarvan in het boek ‘getuigen van een neokoloniale visie’. Laat staan dat Bank en Bosscher zich wagen aan de ruim zestienduizend eilanden van het huidige Indonesië die ooit onder Nederlands bestuur vielen.

Lacunes opgevuld

Ook zonder blijft meer dan voldoende stof over. De dik achthonderd pagina’s van Omringd door water weten een heleboel lacunes in de kennis van de lezer te vullen. Het is zo’n boek dat de kennis over bekende plekken verdiept en nieuwsgierig maakt naar plaatsen die tot nu toe nog nooit door hem of haar werden bezocht.

Bank (81) en Bosscher (71) waren altijd al historici met een zeer brede belangstelling. Beiden schreven over Hendrik Colijn en zijn Anti-Revolutionaire Partij, Bank verder onder meer over Nederland rond 1900, de rol van de kerk in het Europa van de Tweede Wereldoorlog, en over Bernard Haitink en het Concertgebouworkest, Bosscher onder meer over de Molukse kwestie, de jaren zestig en het verzet. Laatstgenoemde leverde eerder ook de roman Strandvondst af, die speelt aan de kust. In de jaren tachtig was hij bovendien wethouder van de inmiddels niet meer bestaande Groningse gemeente Warffum waar de Waddeneilanden Rottumeroog, Boschplaat en Zuiderduintjes deel van uitmaakten.

De geul tussen Schiermonnikoog en Rottumerplaat, de zuidoost Lauwers is een voortzetting van de rivier de Lauwers over de Waddenzee. Boven in beeld De Boschplaat en Rottumerplaat. Beeld Hollandse Hoogte / Marco van Middelkoop luchtfotografie
De geul tussen Schiermonnikoog en Rottumerplaat, de zuidoost Lauwers is een voortzetting van de rivier de Lauwers over de Waddenzee. Boven in beeld De Boschplaat en Rottumerplaat.Beeld Hollandse Hoogte / Marco van Middelkoop luchtfotografie

Bank en Bosscher zijn op hun hoede voor doorgeslagen eilandromantiek (lofzangen op het ‘los zijn van alles’, de menselijkere maat en het wij-gevoel). Ze stopten wel al hun eilandliefde in het overzichtswerk, dat ook nog eens rijkelijk is voorzien van illustraties.

De twee historici namen ieder een deel van de hoofdstukken voor hun rekening. Elk eilandportret verloopt deels volgens een stramien met vaste honken, waaronder ontstaan, religieus leven en de beide wereldoorlogen van de vorige eeuw. Ondanks de geringe omvang van Nederland staan de afzonderlijke eilanden mede door hun langdurige isolement in het verleden garant voor voldoende variatie. Omringd door water is bovendien een boek dat niet per se in één ruk hoeft te worden uitgelezen. Het leent zich uitstekend voor af en toe eens oppakken, een paar eilandportretten lezen en weer even wegleggen.

Pampus voltooid dankzij Pruisen

Keiharde kennis en wat luchtigere maar relevante anekdotes wisselen elkaar af. Soms zijn het verhalen over kleinheid. Het eilandje Pampus, bij Amsterdam, werd bijvoorbeeld tegen hoge kosten omgebouwd tot fort, hoewel dat daarna nooit enig nut zou hebben. Saillant detail: de meest gevreesde, eventuele vijand, Pruisen, moest komen helpen om het project te voltooien. En Marken telde na de instelling van de nieuwe gemeentewet (1851) niet meer dan twintig kiesgerechtigde inwoners, wat van de raad een nogal familiale aangelegenheid maakte. Soms werd een eiland letterlijk te klein: Lijntje Lammerts Weeda werd in februari 1764 na echtelijke twisten met haar echtgenoot Jan Janse Houck van het eiland Tiengemeten in het Haringvliet gejaagd.

Dit overzichtswerk rekent ook af met hardnekkige misverstanden. Veel Nederlanders hebben bijvoorbeeld in hun hoofd dat het Zeeuwse wapen inclusief de bijbehorende wapenspreuk ‘Luctor et Emergo’ (Ik worstel en kom boven) verwijzen naar de aanhoudende strijd met het water. Dat is niet het geval. Ze hebben betrekking op het succesvolle verzet van de Zeeuwen tegen Spaanse overheersing in de zestiende eeuw.

Volop rampspoed

Het gevecht tegen het water keert desondanks in alle eilandportretten terug: met volop rampspoed in het verre verleden en natuurlijk de watersnood van 1953 en het daaropvolgende Deltaplan. In de afgelopen decennia kwam op en rond de eilanden (en elders) een heel nieuwe aanpak in zwang. Waar eeuwenlang werd gestreefd naar almaar meer inpolderen, almaar meer land in cultuur brengen, steeds verder verhogen van dijken, won het werken met en prijsgeven aan de natuur terrein. Het meest extreme voorbeeld is het Zuid-Hollandse eiland Tiengemeten, waar begin 2006 de laatste boer en zijn gezin vertrokken.

Aan het slot van het boek werpen Bank en Bosscher, tamelijk ongewoon voor historici, een blik op de toekomst. Hoe mooi de natuur op veel eilanden tegenwoordig ook mag ogen, het grotere plaatje op middellange en langere termijn voorspelt niet veel goeds. Veel van de 25 geportretteerden zullen bij kwalijke effecten van de klimaatverandering direct in de frontlinie liggen. Wie Omringd door water met al zijn verhalen over watersnoden, plotseling ontstane zeeën en verdronken plaatsen (bijvoorbeeld Reimerswaal, ooit de derde stad van Zeeland) heeft gelezen, is extra gewaarschuwd.

null Beeld

Jan Bank & Doeko Bosscher
Omringd door water. De geschiedenis van de 25 Nederlandse eilanden
Prometheus;
898 blz. € 45

Lees ook:

Martin Hendriksma vertelt met aanstekelijk enthousiasme verhalen over de Nederlandse kust

Met aanstekelijk enthousiasme vertelt Martin Hendriksma verhalen over de Nederlandse kust.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden