BiografieHans van Mierlo

Eerder een Ramses Shaffy in de politiek dan een Bernard Haitink

Hans van Mierlo in de Tweede Kamer in 1968. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Hans van Mierlo in de Tweede Kamer in 1968.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Deze biografie van Hans van Mierlo schetst met veel vaart een portret van een beminnelijke chaoot.

Had een figuur als Hans van Mierlo het gered in de hedendaagse politiek en media? Die vraag komt automatisch op bij het lezen van Een wonderbaarlijk politicus. Hans van Mierlo, 1931-2010 van Hubert Smeets. De hoofdpersoon van deze biografie was geen man van oneliners en in steen gehouwen stelligheden, die het tegenwoordig zo goed doen in talkshows en journaalitems van een minuut of anderhalf. Van Mierlo uitte openlijk zijn twijfels, zocht werkendeweg naar oplossingen voor maatschappelijke problemen en sprak graag in paradoxen en enerzijds-anderzijds.

Dat hardop denken maakte hem, samen met een onmiskenbaar charisma, in zijn tijd tot een populair politicus. Bovendien leek het woord bonhomie voor Van Mierlo uitgevonden. Hij kon zaken relativeren en had humor. Toen de D66’er in 1994 begon als minister van buitenlandse zaken stelde een van zijn ambtenaren zich voor met zijn naam en functie-afkorting. “Ik ben sinds twee dagen DWH.” De bewindsman antwoordde op typerende wijze: “Jongen, dat geeft helemaal niets.”

Smeets kende Van Mierlo persoonlijk. Sterker zelfs, de politicus hielp de jongeman die postuum zijn biograaf zou worden aan een decennialange betrekking bij NRC Handelsblad. De nog niet zolang afgestudeerde historicus Smeets wilde de journalistiek in, maar wist niet zo goed hoe hij dat moest aanpakken. Van Mierlo beval de zoon van de man met wie hij na een operatie aan een liesbreuk op één ziekenhuiskamer had gelegen aan bij een paar bevriende mannen in de media.

Smeets meldt het keurig aan het begin van zijn boek, maar is de D66-voorman niet zó eeuwig dankbaar dat hij hem in de biografie opzichtig spaart. Een wonderbaarlijk politicus is een portret van een telg van bemiddelde familie die zich als jongetje ontpopte als een speelse dromer met een theatrale kant (en bijbehorende acteursambities). Voor zijn studie zwierf hij als romanticus pur sang een behoorlijke tijd door Frankrijk. Als journalist bij het Algemeen Handelsblad schopte hij het uiteindelijk tot chef opinie, de eerste ooit in Nederland. Van Mierlo schreef traag en was chaotisch. Tegelijkertijd merkten collega-journalisten zijn talent om te luisteren en te bemoedigen. Als politiek leider en bewindsman veranderde dat nauwelijks, al wisten kundige assistentes en assistenten de organisatie rondom hem vaak op peil te houden.

Van Mierlo en Joop den Uyl  in 1969. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Van Mierlo en Joop den Uyl in 1969.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Maar Smeets maakt van Van Mierlo geen ridder van de droevige figuur. Hij waakt voor de populaire karikatuur van D66 en haar eerste leider als pure pragmatici die kiezersgunst even snel kunnen verspelen als winnen. Van Mierlo veranderde volgens zijn biograaf wel degelijk iets in de Nederlandse politiek. 

Allereerst was er zijn doorbraak van D66 kort na de oprichting van de partij bij de verkiezingen in 1967. De Democraten en hun leider haalden de voorpagina van The New York Times. Van Mierlo werd ook wel de progressieve Boer Koekoek genoemd naar de leider van rechts-populistische Boerenpartij. Het politieke bestel was al in beweging. D66 vergrootte de deining. Het kabinet-Den Uyl, het meest progressieve Nederlandse kabinet ooit, en de paarse kabinetten, de eerste zonder confessionele partijen sinds de invoering van het algemeen kiesrecht, waren zonder de vasthoudendheid van Van Mierlo nooit tot stand gekomen. Hij had er zoals een van de onthullingen uit de biografie, die vorige week het nieuws haalde, duidelijk maakt zelfs een ruzie met koningin Beatrix voor over.

Dat soort powerplay durfde Van Mierlo niet altijd aan. Hij zag de machtsverhoudingen meestal scherp, maar verzuimde dikwijls om het machtwoord te spreken. Met name de PvdA maakte daar in de loop der jaren weleens misbruik van.

Van Mierlo, Connie Palmen en Freek de Jonge tijdens het Boekenbal in 2002. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Van Mierlo, Connie Palmen en Freek de Jonge tijdens het Boekenbal in 2002.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Smeets is niet het type biograaf met een strikt parlementair-historische aanpak die aandacht besteedt aan zo’n beetje elk debat en elke vergadering van enig belang. In plaats daarvan kiest hij voor een meer journalistiek, impressionistisch portret. Die keuze pakt goed uit. De schrijfstijl past op de een of andere manier wonderwel bij het hoofdpersonage. Het boek krijgt veel vaart. En afzien van al te veel detailzucht maakt een overzicht van een lange, verschillende kanten opschietende loopbaan in één boek behapbaar. Veel komt aan de orde zoals de zielsverwantschap en de spanningen binnen de Herenclub (met Harry Mulisch boven op de apenrots) en de soms complexe relaties met politieke tijdgenoten als Jan Terlouw, Joop den Uyl, Ruud Lubbers, Wim Kok en Frits Bolkestein

Slechts heel af en toe heb je het idee dat Smeets echt zaken laat liggen. Hij is bijvoorbeeld heel erg terughoudend als het gaat om de vrouwen in Van Mierlo’s leven. Zijn relaties met Gretta Nieuwenhuizen en Connie Palmen komen voldoende aan bod. Anna Los, Olla van Maasdijk en Aafke van der Made worden wel heel kort en losjes neergezet. Ook Van Mierlo’s vaderschap (een zoon en twee dochters) komt er wat bekaaid vanaf, net als zijn persoonlijke worstelingen tijdens duistere periodes. Zonder zich te verlagen tot het niveau van de boulevardpers had de biograaf daar meer werk van kunnen maken. Vooral omdat de mens Van Mierlo niet los valt te zien van de politicus. Op beide fronten streefde de rommelige romanticus naar groots en meeslepend, maar liep hij geregeld vast of stootte hij op muren.

“Hij was geen straffe dirigent, omdat hij door zijn onzekerheid weleens net naast de tel van de dagelijkse politiek tikte, maar meer een jazzmuzikant”, schrijft Smeets. “Hij was, zijn dochter Stanja vrij parafraserend, eerder een Ramses Shaffy in de politiek dan een Bernard Haitink.”

Eind jaren negentig regisseerde Van Mierlo in grote mate zelf zijn politieke afscheid. De destijds nog jonge krullenbollen Thom de Graaf en Roger van Boxtel vond hij talentvol, maar achtte hij niet opgewassen tegen de mastodonten Wim Kok en Frits Bolkestein. Hans Wijers wilde niet. Met de partij koos hij daarna voor het scenario ‘Exit Granddad, enter grandma’. Of in Van Mierlo’s eigen woorden: “Het is een meisje geworden en we noemen haar Els.” De biografie van Els Borst, Medicus in de politiek van Nele Beyens, verschijnt dit voorjaar. Ongeacht het resultaat van D66 bij de Tweede-Kamerverkiezingen is de partij tussen publicaties over politieke geschiedenis voorlopig goed vertegenwoordigd.

null Beeld

Hubert Smeets
Een wonderbaarlijk politicus. Hans van Mierlo 1931-2010
De Bezige Bij; 608 blz. € 34,99

Lees ook

De biografie van Hans Wiegel toont de streken van een oude VVD-vos

Geen beter moment om de  biografie van Hans Wiegel ter hand te nemen dan deze maanden, nu de campagne voor de parlementsverkiezingen in maart op stoom komt, vindt Wendelmoet Boersema. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden