RecensieRoman

Een roman die geen antwoorden biedt, wel bewondering afdwingt

In ‘De vlakte’ laat de Australische schrijver Gerald Murnane de lezer vooral wachten, net als in het leven zelf.

De lange zinnen van Gerald Murnane rollen als machtige golven over me heen, ik weet bij elke zin niet waar die me aan het einde brengen zal. Des te verbazingwekkender wordt het wanneer ik erachter kom dat deze barokke taal door de schrijver met een vinger bij elkaar is getypt! U leest het goed, niet twee vingers, maar slechts een. Terug in het boek voel je de zwaarte van die arbeid, de traagheid ervan, de waanzin ervan.

Juist bij dit gebeeldhouwde proza komt het aan op een heel precies vertalen, de vertaler moet zich als het ware de denktaal van de auteur eigen maken om de volheid van de zinnen recht te kunnen doen, dat stroperige dat er ook in zit kan niet snel vertaald worden. De vertalers zijn daarin geslaagd. Hoe recenseer je een roman die zich in drie regels laat samenvatten, want het vindt plaats in een ingeslapen stadje in de binnenlanden van Australië, in het boek aangeduid als de vlakte, waar een filmmaker zich aandient in de hoop op een dag een film te kunnen maken over de vlakte. In afwachting van audiëntie bij de landheren die hij wellicht zal kunnen verleiden om deel te nemen aan de film, luistert, observeert en wacht de filmmaker. Er wordt wat afgepraat door het achterdochtige en masculiene herenvolk. Onderwerp van gesprek is wat de vlakte betekent voor deze mensen; stuk voor stuk worstelen ze met de leegte ervan, de grootsheid ervan, de immensiteit die alles wat neigt naar cultuur lijkt te bespotten. Tegen de achtergrond van die uitgestrekte wereld laat Murnane zien dat alles wij mensen maken op z’n best een magere poging is om te komen tot betekenis. De vlakte wint altijd.

Gerald Murnane

De landheren, hoewel boers en hovaardig, praten als Romeinse filosofen over de nut en nadelen van de vlakte, de onmogelijkheid om eraan te ontsnappen, de onmogelijkheid om ermee samen te vallen.

Murnane was een onbekende schrijver die de afgelopen jaren in het Engelstalige gebied is ontdekt. ‘De vlakte’ is al van 1982, maar via de tamtam van schrijvers als Coetzee en Teju Cole heeft het zijn weg naar een breder lezerspubliek gevonden. Wat we weten van Murnane is dat zijn fascinatie voor de vlakte niet geheel aan de verbeelding is ontsproten. Een mooi profiel in The New York Times wekte mijn nieuwsgierigheid naar deze schrijver woonachtig te Gorkake, een gehuchtje van tweehonderd inwoners in het zuidoosten van Australië, een kruimel op de rand van het tafellaken, waar hij zich al decennialang geleden heeft teruggetrokken. Murnane reist niet, vliegt niet, geeft geen lezingen en gaat elke avond op tijd naar bed. Een conferentie rond zijn werk moest in zijn dorp georganiseerd worden, hij vertikte het om zijn leefgebied te verlaten.

‘Je voelt de vingers van Murnane tikken’

Het lezen van ‘De vlakte’ deed me denken aan het werk de Argentijnse schrijver Borges en de Italiaan Calvino, in hun gretigheid naar het verzinnen van nieuwe, mysterieuze werelden waar de verbeelding vrij spel heeft, werelden waarin de dingen toch net wat even anders gaan dan je denkt. In die verwarring ontstaat ruimte voor verwondering, verbazing en soms ook ergernis, wanneer de zoveelste verwachting toch niet wordt ingelost - literatuur van de bovenste plank eigenlijk, zo speels de grenzen van de verbeelding zoeken.

Zoals Borges en Calvino nooit een breed publiek zullen aanspreken, zal dat ook gelden voor Murnane, hij zal dat vast niet erg vinden. Daar is zijn werk dan te weinig romanesk voor, er is geen verhaallijn, karakterontwikkeling of opzichtig gebruik van literaire trucjes om de lezer te laten meeleven met de held van het verhaal. Het grootste deel van het boek wordt opgevuld met wachten. De vergelijking met Beckett die Teju Cole legt is daarin gerechtvaardigheid omdat ze beiden de mens bezien als gast in wachtruimte waar na verloop van tijd het wachten geen doel meer hoeft, maar doel op zich is geworden. Ik vind het altijd wel fijn wanneer het boek mijn geduld op de proef stelt en me toch weet te verbazen, al begrijp ik niet altijd wat er staat, maar je voelt wel de vingers van Murnane tikken, we zijn aanwezig bij het moment dat de roman zichzelf schrijft en je voelt de overgave van de auteur aan dit moment, hij schrijft als het ware de zinnen achterna, mompelend, indirect, met omwegen.

Een roman die geen antwoorden biedt, wel bewondering afdwingt. Na 160 pagina’s intensief zinnen lezen sla je dicht, zonder een jota dichter bij het geheim te zijn gekomen. Ik denk dat de roman gaat over verlossing en hoe we in afwachting van verlossing onze eigen verhalen en mythes creëren om de tijd tot dat moment mee te doden. De vlakte van de mensheid ligt in hem, eindeloos diep en ver, je hoeft geen vliegtuig te pakken om er te geraken.

OordeelGebeeldhouwde roman die grote bewondering wekt. 

Gerald Murnane
De vlakte
Vert. Thijs van Nimwegen, Sander Grasman. 
Signatuur; 160 blz. € 21,99

Lees ook:

De grootste auteur waar u nog nooit van heeft gehoord

Misschien ook om aan actuele, verbitterd gevoerde en tamelijk harteloze debatten te ontkomen, heb ik me de laatste dagen verdiept in een schrijver die niets met actualiteit weet aan te vangen en er ook niet in is geïnteresseerd.

Waarom de schrijver Murnane me zo fascineert

Wim Boevink is een bewonderaar van Gerald Murnane. In een reeks afleveringen van zijn column ‘Klein Verslag’ bespreekt hij de schrijver en zijn werk. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden