RecensieBoek van de week

Een Française in Marokko

Leïla Slimani (‘Een zachte hand’) presenteert het meeslepende eerste deel van haar familietrilogie.

De Franse Leïla Slimani, in 1981 geboren te Rabat, vestigde in 2016 de aandacht op zich met haar roman ‘Een zachte hand’: het indringend vertelde verhaal van een ontredderde oppas die de aan haar toevertrouwde kinderen – uit een andere cultuur, uit een andere klasse – vermoordt. In haar volgende publicatie, ‘Seks en leugens’, bundelde Slimani openhartige interviews over de hypocrisie van de seksuele moraal in haar geboorteland.

Nu keert Slimani weer terug naar de roman. ‘Mathilde’ moet het eerste deel worden van een trilogie die gebaseerd is op haar familiegeschiedenis. Dat drieluik, ‘Het land van de anderen’, zal een tijdvak bestrijken dat reikt van de jaren veertig, toen Marokko nog een Frans protectoraat was, tot in de jaren zeventig, toen koning Hassan II het inmiddels onafhankelijke land met ijzeren vuist regeerde. Mathilde, de hoofdpersoon van dit eerste deel, is gebaseerd op de grootmoeder van de schrijfster.

Mathilde, Française, trouwt na de oorlog met de Marokkaanse soldaat Amine en ontdekt op het Marokkaanse platteland, in een dorpje nabij het stadje Meknès, een rauwe en primitieve wereld, waaraan ze zich maar heeft aan te passen: “Zo gaat dat hier”, voegt echtgenoot Amine haar al op een van de eerste dagen toe, “met ijzige stem en zijn ogen strak gericht op de granito vloer”. “Dat zinnetje zou ze nog vaak horen”, luidt de omineuze opening van de volgende alinea. Het geestelijk klimaat en de strakke hiërarchische omgangsvormen waarin ze van de ene dag op de andere is beland ervaart de jonge Française als verstikkend. In haar afgelegen negorij wordt ze geconfronteerd met eenzaamheid, wantrouwen van alle kanten en een nijpend geldgebrek.

Geen pamflet

Op dat moment lijkt het boek een voorspelbare kant op te gaan: een litanie van armoede, onderdrukking van de vrouw, land dat weinig oplevert, ondergeschiktheid aan de schoonmoeder, hard werken, kinderen baren. Maar langzaamaan wordt de lezer gewaar dat Slimani niet het oogmerk heeft een pamflet te schrijven, maar dat haar boek een echte, gelaagde roman is, waarin elk personage leeft in zijn eigen waarheid en daarvoor ook zijn redenen heeft.

Niet alleen Mathilde is een vreemde eend in de bijt. Ook Amine, die na jaren vanuit een vreemde cultuur in zijn land terugkeert met een vrouw die overvallen wordt door alle ongeschreven wetten die in Marokko gelden, is door zijn huwelijk een buitenbeentje geworden. Ze krijgen een dochter, Aïche, en een zoon, Selim, die het cement van hun samenzijn zullen vormen.

Slimani schildert de conflicten die het echtpaar verscheuren niet in grove zwart-wittrekken. Doorgaans laat ze aan kleine dingetjes zien hoe en waar het schuurt: Mathilde mist de bescheiden vormen van luxe die een bestaan in westerse ogen kleur geven: nette kleren, bioscoopbezoek, een lekker geurtje. De zwijgzame Amine, op zijn beurt, werkt keihard om zijn gezin van een bestaan en liefst ook een toekomst te verzekeren. Hij zou willen dat zijn vrouw, van wie hij op zijn helaas nogal stugge manier zielsveel houdt, zich meer naar de lokale zeden en gewoonten voegde. Niet om haar te domineren, maar om het leven voor het gezin soepeler en makkelijker te maken. Tegelijk is hij ook trots op zijn moedige, mooie vrouw en op haar onafhankelijke geest. De schrijfster laat zien hoe de twee in de loop der jaren, soms nauwelijks merkbaar voor henzelf, hun zelfbeeld bijstellen terwijl ze zich opofferen voor hun kinderen en moeizaam tot bloei gebracht bedrijf.

Marokkaanse onafhankelijkheid

Slimani toont ook hoe, onder het toenmalige koloniale bewind, de segregatie tussen kolonisten en gekoloniseerden de maatschappij tot in haar verste vezels doordringt. Dochter Aïcha, hoewel kind van een mohammedaan, wordt naar een katholieke school gestuurd, waar het onderwijs van hoger niveau is dan elders. Haar nuffige Franse klasgenootjes, opgevoed in vanzelfsprekende weelde, vernederen haar en boycotten bijvoorbeeld haar verjaardagsfeestje. De enigen met wie Mathilde en haar man een echte vriendschap kunnen sluiten zijn de voor de jodenvervolging gevluchte Hongaarse arts Dragan Palosi en zijn vrouw – buitenstaanders als zijzelf. Met hulp van Palosi bouwt Mathilde thuis een bescheiden medische praktijk op in het dorpje, en zet Amine de export op van zijn vruchten.

Tegen de achtergrond van deze bescheiden welvaart en het precair evenwicht van de gezinsrelaties pakken zich de wolken samen van de Marokkaanse onafhankelijkheidsstrijd. Amine’s broer Omar behoort tot het nationalistische kamp en gaat niet opzij voor een aanslag meer of minder. En in de laatste regels van het boek kiest ook Aïcha partij. Er komen zware tijden aan, het voortbestaan van alles wat Mathilde en Amine hebben opgebouwd wordt ongewis. Zou een maatschappij misschien niet minstens zoveel hebben aan individualistische buitenstaanders als Mathilde, Amine en de Palosi’s als aan strijdende belangengroepen?

Leila SlimaniBeeld AFP

De moeizame, maar in onze eerst gekoloniseerde en vervolgens gedekoloniseerde wereld onontkoombare relatie tussen mensen uit verschillende culturen is het grote thema in Slimani’s oeuvre. De kracht van haar boeken ligt erin dat de schrijfster in een debat waarin de grote woorden en generalisaties je om de oren vliegen, de aandacht vestigt op de nuances die niet zelden de essentie van een probleem bevatten.

Het is, zo laat dit boek zien, op het persoonlijke vlak niet onverstandig je te realiseren dat iedereen een vat vol tegenstrijdigheden is, en dat het maar beter is dat te aanvaarden en ermee te leven.

OordeelMeeslepend toont Slimani nuances en tegenstrijdigheden in koloniaal Marokko.

Leïla Slimani
Mathilde
Vert. Gertrud Maes Nieuw Amsterdam; 318 blz. € 22,99 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden