Boekrecensie Hongaarse literatuur

Dystopische roman voert ons naar een spookachtig Hongarije

‘Baron Wenckheim keert terug’ is na ‘Satanstango’ en ‘De melancholie van het verzet’ de derde roman van László Krasznahorkai (1954) die in het Nederlands is vertaald. Zijn oeuvre is veel omvangrijker en werd in 2015 bekroond met een speciale International Man Booker Prize.

Aan het einde van ‘Baron Wenckheim keert terug’ wordt een Hongaars stadje overvallen door een enorme aanval van vuur. In de dagen ervoor heeft de chaos in de straten groteske vormen aangenomen. Wie zich buiten waagt, wordt verkracht en vermoord, in het ziekenhuis zijn geen artsen meer, het politiebureau is verlaten en contact met de buitenwereld is onmogelijk. Zelfs de dieren zijn aan een krankzinnige vlucht begonnen. Als de inwoners op een ochtend ontwaken, staat de stad vol tankwagens, dicht opeengepakt, tot in het laatste straatje. In de cabines zitten mannen met onaangedane gezichten, hun handen aan het stuur. Urenlang zitten ze daar, bewegingloos. De volgende morgen zijn ze verdwenen, maar nu komen er duizenden padden onder de grond vandaan gekropen die volkomen gestoord de lucht inspringen en gelige vloeistof rondspuiten. Vanachter hun ramen kijken de inwoners verbijsterd naar buiten. Krasznahorkai schrijft: “ze dachten allemaal aan de toekomst en vroegen zich af waar dit heenging en hoe het überhaupt verder moest, terwijl ze er beter aan gedaan hadden om aan het moment te denken, het moment dat al begonnen was voor hen, hen had ingesloten, omsingeld, omhuld en hun lichaam omstrengeld – en er was geen bevrijding meer mogelijk.”

Laszlo Krasznahorkai Beeld Hollandse Hoogte / dpa Picture-Alliance HH

Melancholie speelt een grote rol in Krasznahorkai’s boeken die verweven zijn met de bloedige geschiedenis van Midden-Europa. De Hongaarse auteur heeft zijn leven veelvuldig met een kooi vergeleken waaruit niet te ontsnappen valt, ook al doolt hij over de wereld en wisselt hij voortdurend van woonplaats. Hij wil schrijven over een diepere laag in de wereld, niet over het communisme, niet enkel over Hongarije, maar over wat er gebeurt als de waardigheid van de mens met voeten wordt getreden. Zijn personages kampen steevast met geïdealiseerde voorstellingen van vrijheid. Ze dromen van een nieuwe wereld, vereren valse profeten en als alles dan in duigen valt, komt de melancholie om de hoek kijken, én de rebellie.

De baron is een schuwe oude man

Zo gaat het ook in deze dystopische roman. Baron Wenckheim keert terug naar zijn geboorteplaats in Hongarije om te ontsnappen aan de gokschulden die hij in Argentinië heeft gemaakt. Maar de stad die hij lang geleden heeft achtergelaten, blijkt nu een woestenij. De straten liggen bezaaid met vuilnis en schooiers, er is geen straatverlichting noch benzine, het openbaar vervoer werkt niet en motorclub de Lokale Krachten maakt de dienst uit.

Bij de inwoners wekt de komst van de baron hoop, er is verandering in aantocht. Er zou iemand arriveren op wie ze allemaal lang hadden gewacht, een aristocraat met een zak geld, de verlosser. Voor het feestelijke onthaal van deze messias moet de stad een metamorfose ondergaan. Alle speelautomaten worden uit de cafés verwijderd om de goklustige baron niet in de verleiding te brengen, de daklozen worden van straat gehaald en bij de bejaarden in het Tehuis voor Ouden van Dagen ondergebracht en het folkloristisch vrouwenkoor dat op sterven na dood is wordt gesommeerd ‘Don’t Cry For Me Argentina’ in te studeren – de baron heeft immers een poos in Argentinië vertoefd.

Hoe groot is de deceptie als blijkt dat de baron geen weldoener is, maar een oude, schuwe man, net zo berooid als zijzelf. En dan komt hij ook nog eens een dag na aankomst om het leven bij een banaal ongeluk.

Er is geen verlossing en geen hoop, er is slechts de ondergang. En als het zicht op de toekomst vervaagt, krijgt ook de angst vrij spel. Er zijn enkele spookachtige scènes waarin iedereen, mens én dier, verstijft uit pure angst. In de hele stad komt een barst in het ogenblik, alles staat stil, zelfs het water uit de kranen stolt. Dan rijdt er een kolonne wagens door de stad, een griezelige processie, de vertolking van het kwaad. Niemand die het kan bevatten. “Nadat het voorbij was leek het alsof het nooit gebeurd was, alsof het allemaal een koortsdroom was geweest, een black-out in de hersenen, zo zouden ze het uitgelegd hebben als ze het al niet waren vergeten, maar ze vergaten het allemaal, omdat die ijzingwekkende processie hun verstand te boven ging, omdat ze zichzelf niet eens geloofden.”

Meanderende zinnen

Een Krasznahorkai lezen vergt enige inspanning. Zijn zinnen meanderen pagina’s lang voort, hij maakt geen gebruik van alinea’s en wisselt veelvuldig van perspectief, soms zelfs binnen één zin. Tegelijkertijd gaat er een enorme zuigende werking uit van zijn vertelstijl; wie zich eraan overgeeft, is verloren, en dat verraadt de hand van de meester. ‘Baron Wenckheim keert terug’ is een gruwelsprookje, zoals ergens in het boek te lezen staat: “Er was eens en ineens niet meer.” Hoewel de auteur gevoel voor humor heeft (zo zingt het vrouwenkoor ‘Don’t Cry For Me Argentina’, vergezeld door de motorclub die al toeterend maat probeert te houden), is de wereld die hij schept duister en gespeend van hoop.

Een van de personages is een oude professor die zich heeft teruggetrokken in een hut in een overwoekerd stuk bos. Hij heeft de wetenschap, zijn vrienden en familie de rug toegekeerd, moe van het denken en de nieuwsstroom waaraan in het moderne leven haast niet te ontkomen valt. Terwijl de apocalyps nadert, komt hij tot de conclusie dat alle culturen door angst tot stand worden gebracht en dat de hele menselijke cultuur op valse fundamenten is gebouwd, “we moeten erkennen dat alles waar we begeesterd van kunnen raken, alle onnavolgbare werken van de scheppende menselijke geest op een fantasie berusten en daaruit zijn voortgekomen, een inzicht dat een tamelijk verwoestende kracht heeft, waarbij het besef dat de God die ons gegeven is, met zekerheid niet bestaat”.

Nee, vrolijk is het allemaal niet, maar o, wat een machtig schrijver is László Krasznahorkai.

Oordeel: Gruwelsprookje vol meanderende zinnen die je naar binnen zuigen

László Krasznahorkai
Baron Wenckheim keert terug
Vert. Mari Alföldy
Wereldbibliotheek; 496 blz. € 29,99

Lees ook:

De meester van de apocalyps. 

Vier jaar na ‘Satanstango’ verschijnt nu ook ‘De melancholie van het verzet’.

Leven in een lemen hut in Hongarije

Bejubelde Hongaarse schrijver over opgroeien in schrijnende armoede.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden