null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Dit is het recept voor creativiteit

Creativiteit. Flow en de psychologie van de ontdekking

Mihaly Csikszentmihalyi (vertaling Henk Moerdijk)
Ten Have, 588 blz. € 34,99
★★★

De schrijver

Mihaly Csikszentmihalyi (1934) is een toonaangevende Amerikaans-Hongaarse psycholoog. Hij zette zich op de kaart met het begrip ‘flow’, waarover hij zijn bekendste boek schreef: Flow: psychologie van de optimale ervaring. Hij is verder een van de grondleggers van de positieve psychologie.

De insteek

Csikszentmihalyi vraagt zich af wat creativiteit is en wat typerend is voor creatieve mensen. Hij wil het daarbij niet hebben over uiterst intelligente mensen, noch over mensen die een origineel leven leiden. Zijn onderzoek gaat over mensen die aan de wieg stonden van belangrijke culturele verschuivingen, denk maar aan Leonardo da Vinci, Albert Einstein of Charles Darwin.

De uitwerking

De auteur beschouwt creativiteit niet als een individueel gegeven, maar als ‘systemisch’. In dat systeem spelen drie elementen een rol. Om te beginnen is er ‘het domein’, het geheel van symbolische regels en procedures die iemand zich eigen moet maken. Voorbeelden van domeinen zijn de kunst, de letteren, de meetkunde of de natuurkunde.

Een tweede element in het systeem is het ‘veld’: de mensen die het domein kennen en ‘bewaken’. Zij zijn het die bepalen welke nieuwe ideeën een plaats verdienen in het domein.

Csikszentmihalyi wijst erop dat toegang tot het veld absoluut niet evident is: je moet geluk hebben, sociaal zijn en jezelf onder de aandacht kunnen brengen. En zelfs dan zijn er geen garanties dat je nieuwe ideeën opgepikt worden.

Het derde element is ‘het individu’ dat binnen een domein een nieuwigheid verzint. Zo iemand moet een enorme kennis hebben, gedreven worden door nieuwsgierigheid en in staat zijn om een nieuw idee te beoordelen. Zo komt Csikszentmihalyi tot zijn definitie van creativiteit: elke daad, idee of product dat een bestaand domein verandert, met goedkeuring van het veld.

De verdieping

Csikszentmihalyi probeert te reconstrueren wat een creatief proces zoal inhoudt. Om te beginnen moet iemand nieuwsgierig worden naar een probleem. Daarna volgt de ‘broedperiode’, het onbewust laten opkomen van oplossingen. Als het goed is, volgt er een aha-erlebnis: een vermoeden van oplossing. Maar dan moet dit nog geëvalueerd worden: is dit idee écht de moeite waard? Tot slot volgt de uitwerking, de meest arbeids- en tijdsintensieve fase. Het spreekt voor zich dat deze fasen niet netjes na elkaar komen, maar elkaar overlappen.

De broedperiode noemt de auteur het creatiefste deel. Het is een ietwat geheimzinnige fase die moeilijk uit te leggen valt. Eigenlijk gaat het erom een probleem een tijdje te laten sudderen door andere dingen te gaan doen of gewoon ‘lui’ te zijn. Op zo’n momenten zou er in onze geest een informatieverwerking plaatsvinden, zelfs als we niet langer bewust met het gestelde probleem bezig zijn.

De meest typerende eigenschap van creatieve mensen is wellicht dat ze genieten van het werk zelf, dat ze dus niet werken om externe redenen zoals geld of succes. Ze krijgen gewoon een goed gevoel als ze moeilijke situaties kunnen aanpakken waarin een element van ontdekking zit. De geconcentreerde staat van bewustzijn waarin ze zichzelf moeten brengen om dat te bereiken, noemt de auteur – in verwijzing naar zijn eerdere werk – ‘flow’. De voorwaarden om in die toestand te komen zijn: een duidelijk doel, het vermogen om ideeën te beoordelen, bereid zijn om strijd te leveren als het moeilijk wordt en vooral een totale betrokkenheid bij de bezigheid, een volledige concentratie die alle afleidende prikkels buitensluit.

Redenen om dit boek te lezen

Dat de auteur creativiteit beschouwt als systemisch, en niet als individueel, is terecht. De romantische idee van het eenzame genie op de zolderkamer, is al lang achterhaald. Opmerkelijk is Csikszentmihalyi’s nadruk op het feit dat toegang tot een veld vaak een penibele onderneming is, waarbij geluk een grote rol speelt. Verder slaagt hij erin om zijn bestaande theorie van ‘flow’ overtuigend toe te passen op het creatieve proces.

Redenen om dit boek niet te lezen

De inzichten in dit boek zijn overwegend intuïtief en ruim gebaseerd op antwoorden van respondenten, waaruit ten overvloede wordt geciteerd. Dat maakt het boek wel vlot leesbaar, maar ook ietwat redundant. Dat geldt bij uitstek voor het laatste deel, waarin creativiteit in verschillende domeinen uitvoerig wordt toegelicht aan de hand van uitspraken van betrokkenen.

Lees ook:

Rust is nodig om creatief te zijn

Maakt denken rustig? Volgens schrijfster Joke Hermsen is het andersom. Wie geen rust neemt, komt helemaal niet aan creatief en kritisch denken toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden