null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Deze mijmeringen maken alledaagse dingen minder vanzelfsprekend

Cornelis Verhoeven: Alledaagse mijmeringen. Een keuze uit de onuitgegeven essays – 1953-1956
Bezorgd, ingeleid en geannoteerd door Jacques De Visscher en Jean-Pierre Monsieur.
Damon; 160 blz. € 19,90.
★★★★★

De schrijver

Deze maand is het twintig jaar geleden dat filosoof Cornelis Verhoeven (1928 - 2001) overleed. Hij liet een keur aan essays na en was tussen 1982 en 1993 hoogleraar wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. In 1978 won hij de P.C. Hooftprijs voor zijn gehele oeuvre.

Opzet van dit boek

In deze uitgave zijn 32 van Verhoevens ongepubliceerde essays uit het midden van de jaren vijftig gebundeld. Het zijn de vruchten van een pril schrijverschap. Verhoeven was destijds een student die na een afgebroken opleiding aan het seminarie was overgestapt naar de Nijmeegse universiteit om zich toe te leggen op theologie, filosofie en klassieke talen.

In zijn Alledaagse mijmeringen verwijst Verhoeven betrekkelijk spaarzaam naar grote filosofische voorgangers. Tijdens het lezen voel je de honger van de jonge schrijver die zo oorspronkelijk mogelijk wil zijn. Volgens Verhoeven legt filosofie niet uit hoe de dingen in elkaar zitten, hij wil de dingen juist minder vanzelfsprekend maken. Een vaak terugkerend woord in Alledaagse mijmeringen is ‘banaliteit’. Die term verwijst naar zo ongeveer alles wat betekenissen oplegt en mogelijkheden uitsluit: instituten, burgerlijk conservatisme, kerkelijke dogmatiek.

Mooiste passage

‘Troost is altijd een verzet tegen de ontroostbaarheid; troost dankt haar bestaan aan haar onbestaanbaarheid. Daarom is zij noodzakelijk sofistisch of magisch, dat wil zeggen: zij behoort tot een categorie van houdingen die alleen als poging kunnen bestaan en die niet authentiek zijn wanneer zij meer dan een poging willen zijn.’

Reden om dit boek niet te lezen

Verhoevens mijmeringen waren oorspronkelijk niet bedoeld voor integrale publicatie, schrijft Verhoevens zoon Daan in een woord vooraf. In zijn vroegste schrijfsels kan Verhoeven obscuur zijn, alsof hij inderdaad nog geen rekening houdt met een andere lezer dan hijzelf.

Reden om dit boek wel te lezen

In de loop der jaren gaat Verhoeven zijn stijl polijsten en wordt hij toegankelijker. Wat door de jaren heen blijft is de manier waarop hij verkennende rondjes om God loopt. Heel katholiek schrijft hij over het ‘mysterie’, de bestaansgrond die onkenbaar en ontoegankelijk blijft. Kwezelig is Verhoeven allerminst. Om zijn metafysica te verstevigen probeert hij vat te krijgen op het ‘atheïstisch humanisme’. Ook dat levert prachtige mijmeringen op: ‘De humanist leeft vanuit de ervaring van de droesem van het leven, uiteindelijk vanuit de ervaring, dat het menselijk leven een onmogelijk avontuur is dat strandt in zijn eigen paradoxen.’

Oubollig? Verhoevens mijmeringen zijn op papier gezet in de tijd van Drees en de Damesbeurs, van Greet Hofmans en de Watersnoodramp. Als Verhoeven schrijft dat de burger zo gefixeerd is op vooruitgang dat hij geen mogelijkheid voor verandering ziet, heeft hij het over het Nederland van de opbouwjaren. Maar de beschouwing staat nog altijd als een huis. En in zijn doordenken van fenomenen en symbolen is Verhoeven niet gedateerd. Onlangs was El Salvador het eerste land ter wereld dat de bitcoin als wettig betaalmiddel accepteert, en met die gedachte in het achterhoofd is het bijvoorbeeld fascinerend om Verhoevens essay over de symboliek van geld te lezen.

Soms zijn Verhoevens mijmeringen polemisch van aard, zoals zijn lofzang op het revolutionaire elan van Jezus Christus, dat door kerkelijke machthebbers gesmoord wordt. Soms is hij op een droogkomische manier cultuurfilosofisch, zoals bij een overpeinzing over vakantie (de toerist wil altijd ergens zijn waar ‘iets te doen’ is, maar ‘de verveling is niet te bestrijden door wat anderen ondernemen’).

Verhoeven is op zijn best wanneer hij – zoals de titel van de bundel belooft – over een klein alledaags thema struikelt: het lidwoordje ‘het’, een rare uitdrukking (‘daar zit muziek in!’), de vorm van een cirkel of een menselijke rug. Verhoevens mijmeringen nodigen uit om zelf ook vaker te struikelen, om geen genoegen te nemen met het vanzelfsprekende. Er zullen de komende jaren nog meer onuitgegeven werken uit Verhoevens nalatenschap worden geopenbaard, beloven zoon en uitgever. Dat is iets om je ontzettend op te verheugen.

Lees ook:
Eindelijk verschijnen de onbekende essays van Nederlands grootste filosoof Cornelis Verhoeven

Zou er wel behoefte zijn aan Verhoevens essays, twintig jaar na diens dood? De uitgever twijfelde over het uitbrengen ervan. Verhoevens zoon Daan snapte dat wel. “Sinds 1980 verkocht papa niet zo best meer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden