RecensieBoek

De wonderbaarlijke wederopstanding van een rokende puinhoop

HaraldJähnerBeeld Barbara Dietl

 Indringende verkenning door Harald Jähner van het Duitsland van net na de oorlog.

Als het verwoeste Duitsland van net na de oorlog al helden kende, dan moeten het wel de Trümmerfrauen zijn. Op films en foto’s is te zien hoe ze menselijke ketens vormden en zo emmer voor emmer het vele puin afvoerden.

Spoiler-alert! Het waren in de meeste gevallen actrices. In de nieuwe, ongewisse tijd waren de Duitsers het schieten van propagandabeelden niet verleerd.

Nu duurde het al tot 1977 voordat de laatste puinruimbrigade zijn werk afrondde, maakt Harald Jähner duidelijk in zijn Wolfstijd. Duitsland en de Duitsers 1945-1955. Hadden ze het echt emmertje voor emmertje moeten doen, dan waren ze nu misschien nog bezig geweest. Voor heel Duitsland ging het naar schatting om zo’n vijfhonderd miljoen kubieke meter puin.

Hitler en zijn trawanten hadden het volk voorgespiegeld dat er na hen eigenlijk niets meer zou zijn. Kort na de nederlaag werd gesproken over de Wolfstijd waarin de mens tot wolf was geworden. Het bleken allemaal overtrokken voorspellingen.

Echt voedseltekort ging samen met cultuurhonger en danswoede

Een zeer lastige en surreële periode werd het wel. Op Duits grondgebied bevonden zich zo’n 75 miljoen mensen. De helft was ver weg van huis en haard. Tien miljoen vrijgelaten dwangarbeiders en gevangenen wachtten op hun terugkeer naar huis. Veertien miljoen vluchtelingen en verdrevenen, veelal uit het oosten verdreven Duitsers, meldden zich en konden rekenen op racisme van landgenoten (‘zigeunervolk’ was nog een milde term). Echt voedseltekort ging samen met cultuurhonger en danswoede. Media toonden zich bezorgd over het verlies van beschaving, want Duitsers stalen soms uit nood. Kenden ze dan geen moraal meer? Het deed ietwat grotesk aan na oorlogsmissdaden en volkerenmoord van net daarvoor.

Het volk dat tot het eind had gevochten, bleek plots zo mak als een lammetje. Bureaucraten deden even plichtsgetrouw hun werk onder nazi’s als onder de geallieerden.

Duitsers zagen zichzelf graag als slachtoffer. Het Kwaad had hen meegesleept in de ellende. En kijk eens wat de geallieerde bombardementen met veel van de Duitse steden hadden gedaan? De journalist Jähner zet het in perspectief. De vuurstorm in Hamburg had drie procent van de inwoners van de stad het leven gekost. In heel Europa kwam echter zes procent van de bevolking om in de oorlog. In Polen kon een op de zes burgers het niet navertellen.

Wat maakt Duitsers zo ongeliefd?

Het overwonnen land leek veel te verdringen. “Wat maakt Duitsers zo ongeliefd?”, vroeg het tijdschrift Der Standpunkt zich in januari 1947 af. “Is het toeval? Noodlot? Uit onze aard, geschiedenis en nationale ontwikkeling valt het niet te verklaren.”

Wolfstijd is een indringende en voortreffelijke verkenning van de eerste naoorlogse jaren van Duitsland. Jähner prikt de clichés van Stunde Null door en staart zich niet blind op het Wirtschaftswunder alleen. Hij begrijpt dat voor het begin van verklaringen voor het grootste mirakel, het ontstaan van het huidige democratische Duitsland, vooral mentaliteitsgeschiedenis van belang is.

De uitstekend gekozen foto’s vervolmaken dit boek. Naar een aantal ervan blijf je kijken: een ouder Duits paar wandelend met twee zwarte bevrijdingskindjes, een Volkswagenbaas als een nieuw soort Führer hoog uitrijzend boven zijn leger van medewerkers en een man in traditionele klederdracht in de weer met een gieter in zijn tuintje te midden van een verwoeste stad. De mens is een flexibel wezen.

Harald Jähner 
Wolfstijd. Duitsland en de Duitsers 1945-1955 
Vert. Anne Folkertsma en Jantsje Post. De Arbeiderspers; 508 blz. € 34,99

Lees ook:

Dwalende Duitser in naoorlogs Europa

De Bezige Bij geeft W.G. Sebald opnieuw uit, de cultschrijver wiens werk niet alleen drukkend is, maar ook indrukwekkend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden