null Beeld

BoekrecensieFilosofie

De vluchteling zoekt paddenstoelen in een kwetsbare wereld

Sofie Messeman

Anna Lowenhaupt Tsing (vertaling Janne Van Beek)
De paddenstoel aan het einde van de wereld. Leven op de ruïnes van het kapitalisme
Octavo;
432 blz. € 29,50
★★★

De schrijver

Anna Lowenhaupt Tsing (1952) is professor antropologie aan de universiteiten van Californië en Aarhus (Denemarken). Ze is een vertegenwoordiger van de feministisch geïnspireerde antropologie en werkt momenteel samen met Donna Haraway aan een onderzoeksproject rond een nieuwe invulling van het begrip ‘antropoceen’.

De stelling

Het gaat de verkeerde kant uit met het klimaat en met de wereld. Doorgeslagen industrialisering en kapitalistische economie hebben ecosystemen en landschappen verwoest. Het resultaat zijn onleefbare gebieden. Het precaire overheerst. Dat moeten we accepteren en er mee leren leven.

null Beeld

De begrippen

We moeten af van de gedachte dat de mens alles bepaalt. Ook niet-menselijke soorten dragen immers hun steentje bij tot de vorming van landschappen en ecosystemen, al wordt dat zelden opgemerkt omdat de mens er vanuit zijn vooruitgangsgeloof niet de minste aandacht voor heeft.

Het concept ‘assemblages’ helpt, zegt Tsing: samenwerkingsverbanden tussen menselijke en niet-menselijke levenswijzen, waaruit soms (onopzettelijke) coördinatie ontstaat. Tsing meent dat we af moeten van het idee dat soorten helemaal op zichzelf bestaan en gedijen. Integendeel, samenwerking tussen levenswijzen leidt tot contaminatie: de ene kan niet zonder de andere en alle veranderen tijdens het samenwerkingsproces.

Het grote voorbeeld van de idee dat ‘soorten op zichzelf staan’, is de plantage. In de suikerplantages van de Portugezen in Zuid-Amerika werd een soort zonder ‘banden ter plekke’ ingevoerd (suikerriet), die dan werd bewerkt door mensen die uit Afrika werden ingevoerd als slaven, om een volledig ‘rationele’ structuur te creëren, die echter vol vervreemding en onderdrukking zat. Daar tegenover kun je de Indonesische landbouw plaatsen, die alle gewassen door elkaar plant, met heel diverse tijdsritmes van zaaien en oogsten. En vooral: met veel meer uitwisselingen.

De uitwerking

Om te tonen hoe we over het ‘leven in verwoeste landschappen’ zouden kunnen denken, vertelt Tsing het verhaal van de matsutake. Dat is een paddenstoel die een voorname plaats bekleedt in de Japanse geschenkcultuur, maar die onmogelijk kan worden gekweekt. Hij groeit in symbiose met de wortels van dennen: de paddenstoel voorziet de dennen van water en onttrekt op zijn beurt voedsel aan de dennen. Veelal vind je de paddenstoel in schrale bossen die niet langer interessant zijn voor de houtkap, zeg maar verwoeste landschappen. Tsing volgde matsutakeplukkers overal ter wereld, van Finland tot China.

Maar vooral in de bossen van Oregon vond ze inspiratie. Want de samenwerking van matsutakes en dennen heeft daar tot een grote aanwezigheid van matsutakeplukkers geleid, iets wat overigens zelden wordt opgemerkt door officiële instanties. In de bossen van Oregon ontmoette Tsing vluchtelingen die de oorlogen in Azië waren ontvlucht: de Mien, de Hmong, de Khmer. Allemaal beschouwen ze hun (precaire) verblijf in het bos als een zoektocht naar vrijheid. Zonder contract of ‘baas’ zoeken ze naar paddenstoelen en verkopen die aan de hoogstbiedende – ook deze onconventionele, prekapitalistische arbeid komt toch ook weer in het kapitalistische systeem terecht.

Hoewel. Het gaat bij matsutakes natuurlijk om een markt, maar tegelijk vertegenwoordigen deze paddenstoelen geen pure marktwaarde, aangezien ze in Japan louter dienst doen als geschenken in een uitwisselingscultuur die door zijn symboliek de marktwaarde ruim overstijgt.

Redenen om dit boek niet te lezen

De keuze om het boek niet rationeel-logisch te construeren, maar intuïtief te vertellen, sluit dan wel perfect aan bij het thema, maar valt onmiskenbaar wijdlopig uit. De verhalen van de individuele Hmong en Ming in de bossen van Oregon zijn niet altijd even relevant. En de uitweidingen over het bosbeheer in Oregon hadden best korter gekund. Dat theoretische elementen kriskras door de ‘cascade van verhalen’ worden gestrooid, maakt het er niet makkelijker op de rode draad te volgen. Al zal Tsing het fragmentarische ongetwijfeld zo bedoeld hebben.

Redenen om dit boek te lezen

Tsing beoefent ‘multispecies ethnography’ die de binaire tegenstelling tussen mens en natuur wil verlaten en het belang van andere soorten (dan de mens) benadrukt. Ze biedt een boeiende kennismaking met dit soort denken. Ook weet ze ideeën als ‘assemblage’ en ‘contaminatie’ bevattelijk uit te leggen.

Lees ook:

Tsing werkt samen met biologe en wetenschapsfilosofe Donna Haraway

Haraway maakte naam als schrijfster van een ‘A Cyborg Manifesto’. Citaat uit dat - best ingewikkelde - manifest: ‘Onze tijd is een mythische tijd: we zijn allemaal hersenschimmen, getheoretiseerde en gefabriceerde hybriden van machine en organisme.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden