null Beeld

BoekrecensieGeschiedenis

De ultieme truc van Hitlers goochelaar: zijn naoorlogse succes

Historicus Malte Herwig laat in zijn biografie van Wilhelm Schreiber zien hoe Duitsland met zijn nazi-verleden omging.

Peter Sierksma

Hij veranderde water in wijn, liet hele auto’s met vrouw en luipaard verdwijnen en voorspelde in 1956 in Rio ter plekke de uitslag van de kampioenswedstrijd tussen Flamengo en Vasco da Gama: 0-1. Geen mens deed het Kalanag na.

Kalanag, genoemd naar de olifant Kala Nag uit Rudyard Kiplings The Jungle Book, wist waar de mensen, zo vlak na het einde van de Tweede Wereldoorlog behoefte aan hadden. Aan ontspanning, aan sensatie en vertier. Zo trad de grote goochelaar behalve in Hamburg, Londen, Rio en Las Vegas ook in Nederland op en was hij in december 1962 met zijn glorieuze Simsalabimshow voor een flink bedrag bij de KRO op tv te zien.

Wat de meeste mensen niet wisten, was dat dezelfde Kalanag, die eigenlijk Wilhelm Schreiber heette, in de oorlog directeur was van de Bavaria-filmstudio’s in München en regelmatig optrad voor Hitler, bij hem thuis op de Obersalzberg.

Het lukte Schreiber steeds zijn verleden weg te moffelen

In zijn boek De grote Kalanag vraagt de in Kassel geboren journalist en historicus Malte Herwig (49) zich af hoe het Schreiber steeds lukte zijn verleden weg te moffelen en het publiek zand in de ogen te strooien. Herwig: ‘Als geen ander snapte hij dat de meeste mensen bedrogen willen worden. Niet omdat ze slecht zijn of dom, maar omdat ze zo sterk verlangen naar het onmogelijke, het wonderlijke, dat ze de leugen voor zoete koek nemen.’

Het is vooral dat onzichtbaar gemaakte verleden dat Herwig intrigeert. Meer dan de slinkse manier waarop Kalanag zich als goochelaar naar de top weet te werken, is Herwig verbaasd over de manier waarop Schreiber zijn vriendschap met Goebbels en Göring en zijn rol in de propagandamachine van het Derde Rijk keer op keer weet te verdoezelen.

De grote verdwijntruc van de geschiedenis begint al in 1945 als hij door de geallieerden wordt verhoord. Als lid van de wereldwijde goochelaarsclub International Brotherhood of Magicians lukt het hem binnen de kortste keren enkele Amerikaanse officieren ervan te overtuigen dat hij niet anders kon dan een Hitlerportret op kantoor te hebben en dat hij – als kunstenaar van nature apolitiek – moeilijk anders kon dan zich aan te passen aan de grillen van de dictator. Het resultaat: een uitnodiging van generaal Patton om zijn trucs in zijn hoofdkwartier te vertonen.

Het verhaal symboliseert de collectieve verwerking van het nazi-verleden

Hoewel je als lezer aan het levensverhaal van Schreiber alleen al genoeg hebt, gaat de meerwaarde van De grote Kalanag schuil in de diepere lagen van de geschiedenis die Herwig aanboort. Voor Herwig staat de biografie van Schreiber niet op zich, maar symboliseert zij de collectieve verwerking van het nazi-verleden gedurende de jaren vijftig tot en met zeventig.

In een eerdere studie, dat hier in vertaling verscheen als De laatste lichting, verdiepte Herwig zich al in het verloren geheugen van toonaangevende Duitse schrijvers en politici als Günther Grass en oud-minister van buitenlandse zaken Hans-Dietrich Genscher. Lang kon geen van de figuren die Herwig sprak zich het jeugdig lidmaatschap van de NSDAP herinneren. De wederopbouw vroeg om andere kwaliteiten.

Blijkbaar moest je kameleon zijn om de last van de Holocaust achter je te laten en de nieuwe tijd zo fris mogelijk onder ogen te kunnen zien.

null Beeld

Malte Herwig
De grote Kalanag. Hoe Hitlers goochelaar zijn verleden liet verdwijnen en de wereld veroverde
(Der grosse Kalanag)
vert. Davida van Dijke
Hollands Diep;
352 blz. €29,99

Lees ook:

‘Een bezeten land’ toont de demonen van het naoorlogse Duitsland

In de ellende en het gevoelsvacuüm na Hitler was het bovennatuurlijke populair.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden