null Beeld
Beeld

RecensieBoek

‘De tunnel’ van A.B. Yehoshua gaat over dementie, Israël en vooral over het huwelijk

A.B. Yehoshua schrijft over dementie en over Israël, maar is op zijn best in de passages over het huwelijk.

Er komt een man bij de dokter, in de eerste scène van A.B. Yehoshua’s nieuwe roman De tunnel. Dat kan een grap zijn, maar ook een drama. Of iets ertussenin, want wie het werk van Yehoshua een beetje kent weet dat hij goed kan balanceren tussen komedie en ernst. De 83-jarige A.B. Yehoshua is de meest lichtvoetige en zachtmoedige van de grote Israëlische schrijvers, en in De tunnel zien we hem op zijn best.

De man in kwestie is Zvi Luria, gepensioneerd wegenbouwkundige, de dokter een neuroloog die hem vertelt dat hij aan een beginnende vorm van dementie lijdt, er is een kleine atrofie zichtbaar in Zvi’s hersenen. Niet dat de diagnose als een verrassing komt, de gepensioneerde merkt aan het voortdurende vergeten van namen dat er iets in zijn hoofd veranderd is: ‘de voornamen smelten als het ware weg wanneer ik ze probeer aan te raken’. Onlangs nam hij ook in plaats van zijn kleinzoon een ander jongetje mee uit school, en als hij bij de dokter vandaan komt, koopt hij in plaats van bloemen voor zijn vrouw tweemaal een zak tomaten, waarna hij voordat zijn vrouw thuiskomt (ze werkt als kinderarts in een ziekenhuis) met de kolossale hoeveelheid tomaten gauw een pan shakshuka gaat koken.

Een roman over dementie dus, verteld vanuit het perspectief van de dementerende zelf. Dan denk je meteen aan de klassieker Hersenschimmen van Bernlef, en misschien het recentere en zeer succesvolle Ik mis mezelf (verfilmd als Still Alice) van Lisa Genova. Als je Yehoshua’s roman zou willen vergelijken met die twee, dan is De tunnel grappiger en minder radicaal dan Hersenschimmen, en eerlijker, minder sentimenteel dan Ik mis mezelf

Abraham B. Yehoshua Beeld Getty Images
Abraham B. YehoshuaBeeld Getty Images

Ondanks de lichte toets wordt het beslist geen klucht 

Het spreekt voor zich dat Luria’s dementie hem gedurende het verhaal steeds meer parten gaat spelen. In een bijzonder fijne scène moet hij voor de vuist weg een afscheidsspeech voor een oud-collega houden, maar hij is de naam van diens vrouw vergeten, die hij (net iets té) goed kende, waarna een pijnlijk rendez-vous volgt. Hij verdwaalt steeds op weg naar huis, loopt tijdens een opera het toneel op en laat de startcode van zijn auto op zijn hand tatoeëren. Grappig ja, maar Yehoshua maakt er ondanks de lichte toets beslist geen klucht van – eerder een vervreemdend schouwspel in taal dat ten diepste gaat over de identiteit van een man die zichzelf verliest, en – hoe kan het anders – de identiteit van een land. Want Yehoshua’s werk is altijd verbonden met de politiek in Israël.

Zvi Luria pakt zijn werk als wegenbouwkundige tijdelijk op om zijn geest scherp te houden. Hij wordt de onbezoldigde adviseur van de jonge ingenieur Asaël Maimoni, die de opdracht heeft gekregen de bouw van een militaire weg voor te bereiden. Die weg moet gaan lopen door een canyon in de Negev-woestijn. Een obstakel daarbij is een rotsachtige heuvel waar de weg omheen, overheen of dwars doorheen moet. Maimoni wil een (dure) tunnel voorstellen en hoopt dat Luria, die als ingenieur nog altijd een goede reputatie geniet, de projectontwikkelaars kan overtuigen van de noodzaak van zo’n tunnel. De reden dat Maimoni per se die tunnel wil, is feitelijk een verhaal binnen het verhaal. Op de rots woont een Palestijnse familie, een vader met twee jongvolwassen kinderen die (om redenen die hier te ver voeren) niet terug naar huis kunnen maar in Israël illegaal zijn. Zo brengt Yehoshua ook de politiek in het speelveld. Ik moet zeggen dat ik het verhaal door de verwikkelingen rond dit gezin en de tunnel er niet overzichtelijker op vond worden, maar het speelt allemaal wel een wezenlijke rol in het boek: de krater, de woestijn, de rotsheuvel, de weg en de tunnel, ze worden als vanzelf symbolen voor van alles en nog wat. Dat legt Yehoshua er niet dik bovenop, gelukkig. De lezer wordt geprikkeld zelf betekenissen te vinden in het mozaïek van symbolen. Ze negeren is ook mogelijk.

Alle mogelijke lezingen van deze roman ten spijt vond ik De tunnel in de eerste plaats een verhaal over een huwelijk van 48 jaar dat een finale proef krijgt voorgeschoteld in de vorm van Luria’s ziekte. Het gekibbel tussen Luria en zijn vrouw levert de beste passages in de roman op. Hun pogingen dichtbij elkaar te blijven, ondanks het feit dat hij door de dementie langzaam afdrijft, zijn ontroerend. ‘“Ik zie”, zegt ze, “dat deze tunnel jou sterk maakt.” Luria geeft geen antwoord, hij streelt teder haar hand, buigt zich voorover en kust die.’ In de aangrijpende slotscène wordt duidelijk dat Luria de weg uiteindelijk toch alleen moet gaan.

null Beeld
Beeld

A.B. Yehoshua
De tunnel
Vert. Kees Meiling
Wereldbibliotheek; 400 blz. €29,99

Lees ook: 

Figureren in je eigen familie

Via de Joodse expat Nogah, harpiste in Arnhem, schetst A.B Yehoshua de spanning tussen individu en gemeenschap.

Geloof in vrede werd moeheid

Zes jaar na de verschijning van zijn boek ‘De bevrijdende bruid’ is de Israëlische schrijver A. B. Yehoshua pessimistisch over de kansen op vrede in zijn land.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden