null Beeld

RecensieKlassieker

De schrijfster van Silent Spring bracht in 1951 een ode aan de zee, die onze aandacht nog altijd verdient

De schrijfster van Silent Spring bracht in 1951 een meeslepende ode aan de zee. Het herlezen waard.

Koos Dijksterhuis

Tussen 1918 en 1948 steeg de zeewaterspiegel aan de oostkust van de Verenigde Staten met een derde voet, lees ik in De zee van ­Rachel Carson uit 1951, dat door Atheneum, in samenwerking met De Groene Amsterdammer, is vertaald en heruitgegeven in de Pandora-reeks van invloedrijke non-­fictie klassiekers. Carson zag niets alarmerends in de 10 centimeter stijgende zeespiegel. Op geologische schaal waren zeespiegelschommelingen niets nieuws.

Rond de tijd dat De zee verscheen, werd voor het eerst geopperd dat luchtvervuiling het broeikaseffect vergrootte, maar dat dat de enorme watermassa van de oceanen kon verwarmen, daar dacht niemand aan.

Een enorme binnenzee tussen de Rocky Mountains en de Appalachen

Noord-Amerika had in warmere perioden grotendeels blank gestaan, met een enorme binnenzee tussen de Rocky Mountains in het westen en de Apalachen als een rij bergachtige eilanden in het oosten. Tijdens afkoelingen werd water als ijs vastgelegd en daalde de zeespiegel. Deze ijstijden hadden onderbrekingen door warmere perioden waarin het water steeg.

Carson wijdt geen woord aan door mensen veroorzaakte klimaatverandering.

Terwijl, als er iemand zou hebben gewaarschuwd, was het Carson wel. Ze slaat in De zee wel alarm over ‘de gevaarlijkste stoffen die ooit hebben bestaan, de bijproducten van atoomsplitsing’. Die werden in zee gedumpt waarna de straling zich verspreidde door radioactief besmette ­tonijnen. Carson (1907-1964) is vooral bekend van haar boek ­Silent Spring uit 1962, over de stille dood door landbouwgiffen. Elf jaar eerder had de mariene bioloog echter ook al succes met The sea around us, een meeslepend geschreven ode aan de oceaan, die nog altijd indruk maakt.

Rachel Carson in 1962 Beeld Getty Images
Rachel Carson in 1962Beeld Getty Images

Carson beschrijft de zee van de kleinste organismen tot de hoogste golven. Met smaak verhaalt ze over stormen die meters grote, tonnen wegende en in de bodem verankerde betonblokken losscheuren en tien meter hoger op de kust kwakken. Over vuurtorens op honderd meter hoge rotsen waarvan delen weggeslagen worden door opgezweepte golven. Ze beschrijft het ontstaan en het effect van tsunami’s, met de wel vijfhonderd voet wegtrekkende zee tussen de golven door: ‘Mensen en hun eigendommen werden de zee ingetrokken’, schrijft ze over een tsunami op Hawaï in 1946. Ze beschrijft het ontstaan van eilanden en het verschijnen van eilandleven. ‘Zo traag, ongehaast en onverbiddelijk zijn de wegen der natuur dat ze er duizenden of miljoenen jaren over doet om een eiland met leven uit te rusten’, aldus Carson, die zich hier lijkt te vergissen.

Na negen maanden verscheen een spinnetje

Eilanden kunnen ontstaan door vulkaanuitbarstingen. Volgens Carson verdwijnen die vulkanische eilanden meestal weer onder het geweld van wind en golfslag. En soms ontploffen ze. Nadat de Krakatau, de vulkaan tussen Java en Sumatra, in 1883 explodeerde, bleef er een kraterrandje over, dat bedekt was met een dikke laag heet stof. Er was geen teken van leven. Biologen hielden het nauwlettend in de gaten. Pas ‘negen maanden na de uitbarsting kon bioloog Cotteau melden: ‘Ik heb slechts één microscopisch kleine spin aangetroffen, één’,’ schrijft Carson. ‘Het spinnetje was druk bezig een web te weven.’

Het duurde een kwart eeuw voor er plantengroei verscheen. Na negen maanden een spinnetje, na een kwart eeuw plantengroei; het zijn geen duizenden jaren, laat staan miljoenen.

De oceaanbodems zijn nog altijd grotendeels niet in kaart gebracht. Wel dalen er soms duikbootjes af in de diepste troggen, waar dan plastic zakken worden gefilmd. Er zijn plannen de mangaanknollen van kilometers diepe bodems te vissen, als grondstof voor telefoons.

Carson zou zich omdraaien in haar graf. Ze beschrijft die mangaanknollen die in duizend jaar tijd een millimeter groeien.

null Beeld

Rachel Carson
De zee
Vert. Nico Groen
Athenaeum; 288 blz. €22,99

Lees ook:

Jaap Tielbeke herlas het Club van Rome-rapport. ‘Ik dacht, nu ga ik lezen hoe de wereld ten einde komt’

Vijftig jaar geleden verscheen het roemruchte De grenzen aan de groei van de Club van Rome. Wat stond er precies in dat rapport en wat is er sindsdien met die boodschap gedaan? Jaap Tielbeke, klimaatjournalist, zocht het uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden