Recensie

De oorlog in Joegoslavië heeft vele gezichten

Beeld AP

Terwijl overlevenden nog dagelijks worstelen met de genocide in Srebrenica, was de oorlog in Joegoslavië voor Radovan Karadzic gewoon maar een episode uit zijn leven, schrijven nabestaande Hasan Hasanovic en journalist Zvezdana Vukojevic in twee nieuwe boeken.

Make-up van een vrouw hielp Radovan Karadzic een beetje toonbaar maken op een van de eerste zittingsdagen tijdens de behandeling van zijn zaak voor het Joegoslaviëtribunaal. In de gevangenis had de voormalige leider van de Bosnische Serviërs een dag eerder een partijtje tennis gespeeld en was hij over het net gestruikeld. Een dikke korst op zijn neus moest worden weggewerkt, temeer omdat de sportieve tegenstander een Kroatische generaal was geweest.

Voor Karadzic (die anno 2019 inmiddels 74 jaar oud levenslang vastzit) vormde een balletje slaan tegen een voormalige vijand kennelijk geen probleem. De oorlog die Joegoslavië verscheurde, vormde voor hem gewoon een van de vele episodes in zijn leven, blijkt uit ‘Op zoek naar Karadzic. Een oorlogsmisdadiger met vele gezichten’ van de Nederlands-Servische journaliste Zvezdana Vukojevic. Na zijn terugtreden als president van de Bosnische Serviërs dacht hij er zelfs nog even over zijn oude bestaan als psychiater op te pakken.

Overgaan tot de orde van de dag is Hasan Hasanovic, schrijver van ‘Srebrenica overleven’ nooit gelukt. “De worsteling met mijn angst, de nachtmerries en gewoon het leven zelf hebben mij verschillende jaren gekost”, geeft hij toe in zijn boek. De Bosnische moslim ontvluchtte in de zomer van 1995 met duizenden andere jongens en mannen Srebrenica, op het moment dat de Bosnische Serviërs daar binnendrongen. Onderweg verloor Hasanovic zijn tweelingbroer Husein en zijn vader Aziz uit het oog. Hun lot lijkt overduidelijk, al ontbreekt tot op de dag van vandaag zekerheid. “Je vraagt je af hoe ze gedood werden, of ze gemarteld werden en hoelang het duurde voor ze dood waren. Die pijn is haast niet te verdragen.”

Toen Hasanovic iets van evenwicht had hervonden, ging hij in 2009 aan de slag bij het Srebrenica Genocide Memorial Centre. Daar vertelt hij tot op de dag van vandaag, soms meerdere malen per dag, zijn schrijnende relaas. Het wende en ook weer niet helemaal. In Srebrenica schrijnt het gemis van naasten en lopen Hasanovics zwalkende gedachten geregeld uit de pas met de nieuwe werkelijkheid.

Verscheurd Joegoslavië

‘Srebrenica overleven’ is de schriftelijke weerslag van het verhaal dat hij al zo vaak heeft verteld. Vanuit zijn persoonlijke perspectief vertelt Hasanovic vol emotie maar zonder veel opsmuk hoe nationalisme om zich heen greep, Joegoslavië verscheurd raakte, de oorlog losbarstte, de gruwelijkheden konden plaatsvinden en hoe de gebeurtenissen doorwerken.

Dat een deel van de hoofdverantwoordelijken zich uiteindelijk moest verantwoorden voor het Joegoslaviëtribunaal lijkt gerechtigheid, maar tegelijkertijd kan volgens Hasanovic geen enkel vonnis de pijn goedmaken. “Geen enkele straf compenseert het verlies dat die vrouwen en kinderen hebben geleden.”

Beeld AFP

Karadzic leek de dans aanvankelijk te ontspringen. Hij wist een hele tijd succesvol onder de radar te blijven door voortaan door het leven te gaan als de bebaarde gebedsgenezer Dragan Dabic. Zelfs na zijn arrestatie elf jaar geleden bleven sommigen geloven in zijn wonderlijke krachten (onder meer door de kracht van zijn handen loom zaad weer te laten zwemmen), blijkt uit gesprekken die Vukojevic, dochter van een Nederlandse moeder en een Servische vader, voor haar boek voerde.

Karadzic’ overtuigingskracht in zijn gelegenheidsrol valt niet los te zien van zijn altijd al theatrale voorkomen. Op eerdere momenten zorgde dat juist voor onderschatting van de leider van de Bosnische Serviërs. De Brit Sir David Owen, onderhandelaar voor de Europese Unie in voormalig Joegoslavië, had bijvoorbeeld in het begin moeite om die gekuifde kerel met zijn flamboyante verklaringen helemaal serieus te nemen.

Wie Vukojevic’ caleidoscopische portret leest, snapt iets van die moeite om Karadzic goed in te schatten. Ver voor Owen kunnen ook anderen de man moeilijk plaatsen: dissidente jongere, uitwisselingsstudent, psychiater, charmeur, schrijver/dichter, sportpsycholoog; hij was het allemaal nog voor zijn carrière als oorlogspresident begon. Vrijwel altijd met het nodige pathos. Menigeen vroeg zich af wie Karadzic beschermde of bestuurde. Al ver voor de Joegoslavië-oorlog zagen sommigenin hem een agent van het communistische regime.

Vluchtelingen uit Srebrenica bij de VN-basis bij het vliegveld van Tuzla, 1995 Beeld AP

Persoonlijk boek

‘Op zoek naar Karadzic’ is weliswaar geen directe getuigenis zoals ‘Srebrenica overleven’, maar toch een persoonlijk boek. Vukojevic slaagde er kort na de arrestatie van Karadzic in om voor Nieuwe Revu zijn vrouw en dochter te interviewen en kreeg kort daarna contact met de oorlogsmisdadiger zelf (een collega bij het weekblad: ‘Toch een beetje alsof je met Hitler zelf belt’). Alle pogingen om daarna toestemming te krijgen voor een echt interview met Karadzic vormen een rode draad door het boek.

Die queeste had ze beter op één plek in het boek kunnen beschrijven, zoals Vukojevic ook haar terechte trots op alle betrokkenen die ze voor gesprekken weet te strikken net iets te breed uitmeet. Wat betreft haar eigen rol was een wat uitvoeriger verslag van de persoonlijke aspecten van deze zoektocht naar de oorlog en het land van haar vader meer op zijn plaats geweest. Nu blijft het bij de constatering dat ze in de jaren negentig met andere zaken bezig was en beducht was voor het stempel ‘bevooroordeelde Servische’. Aan het slot stelt Vukojevic zich de vraag of ze en passant ook niet speurde naar een breder verhaal dan alleen dat van Karadzic.

Voor een standaardbiografie lijkt Karadzic veel te ongrijpbaar. Hij is een man die makkelijker van kleur lijkt te wisselen dan een kameleon. Vukojevic kiest ervoor om via gesprekken met mensen die met hem te maken hadden of nog hebben (vrienden, vijanden, collega’s, juristen en anderen) zo dicht mogelijk bij haar hoofdpersoon te komen. Zelfs dat blijkt ondanks een indrukwekkende lijst relevante interviewkandidaten lastig. “Eigenlijk gaat dit boek over de perceptie van de publieke figuur Karadzic”, concludeert de auteur aan het slot. De ondertitel ‘Een oorlogsmisdadiger met vele gezichten’ is passend.

Zowel ‘Srebrenica overleven’ als ‘Op zoek naar Karadzic’ maakt nog eens duidelijk hoe deze verschrikkingen in voormalig Joegoslavië een kwarteeuw geleden plaatsvonden. Hoe het kon gebeuren blijft grotendeels een raadsel. Dat zou mensen – waar dan ook ter wereld – alleen maar waakzamer moeten maken.

Hasan Hasanovic
Srebrenica overleven
Vert. Freddy Cloet. Polis; 168 blz.; € 20,-

Zvezdana Vukojevic
Op zoek naar Karadzic. Een oorlogsmisdadiger met vele gezichten
Nieuw Amsterdam; 368 blz.; € 20,99

Lees ook:

Karadzic krijgt in beroep zwaardere straf levenslang

Het vonnis werd met gejuich en applaus vanaf de publieke tribune begroet: nabestaanden van slachtoffers van de oorlog in Bosnië waren ervoor naar Den Haag gereisd.

Dit is de erfenis van het Joegoslaviëtribunaal

De allerlaatste klus staat het Joegoslaviëtribunaal vandaag te wachten. En dan zit het erop en gaat volgende maand de deur officieel dicht. Wat laat het tribunaal, bijna een kwarteeuw na de oprichting, voor erfenis achter?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden