Recensie

De lessen van de Duitsers kwamen in Indië van pas

De gewelddadigheid van de onafhankelijkheidsstrijd in Indonesië toonde dat Nederland in ‘40-’45 alle onschuld verloren was, vindt Peter Romijn.

‘De oorlog duurt voort,” schreef Trouw op 5 mei 1945. Natuurlijk, de Duitse bezetter had gecapituleerd. Er was alle reden tot grote feestvreugde. Maar in een hoekje van het bevrijdingsnummer wilde de redactie toch ook even stilstaan bij de lange weg die men nog te gaan had. Twee dagen later verkondigde de krant dat nog veel moest gebeuren voordat weer iets zichtbaar zou worden van het oude, vertrouwde leventje. “Ge hebt Uw hand en Uw hoofd en Uw hart. Gebruik die, gebruik ze vooral alle drie.”

Peter Romijn, directeur onderzoek bij het Niod, haalt de woorden uit de verzetscourant aan in zijn nieuwe boek ‘De lange Tweede Wereldoorlog. Nederland 1940-1949’. De citaten passen nauwgezet in zijn betoog dat de strijd die in de meidagen van 1940 begon, pas eindigde in de laatste weken van het decennium. Historici houden ervan om wat te schuiven met tijdvakken. Zo was daar bijvoorbeeld al de lange negentiende eeuw, die volgens de Britse academicus Eric Hobsbawm begon met de Franse Revolutie en eindigde in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. De daaropvolgende korte twintigste eeuw was volgens hem al in 1991 ten einde met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

Vertrek van het Derde Bataljon Stoottroepen naar Nederlands-Indië, 1946Beeld ANP

De Duitse hoogleraar geschiedenis Hans-Ulrich Wehler liet de Eerste en Tweede Wereldoorlog samensmelten tot de Dertigjarige Oorlog. En nu is daar dus ook de lange Tweede Wereldoorlog, die voor Nederland niet stopte toen Wehrmachtgeneraal Johannes Blaskowitz in Wage­ningen zijn troepen overgaf, maar pas op 27 december 1949, de dag waarop in het Paleis op de Dam de overeenkomst werd getekend die bepaalde dat Nederland zich terugtrok uit zijn kolonie in de Oost en waarmee Indonesië een zelfstandig land werd.

Romijns interesse is ook in zijn eerdere werk uitgegaan naar de manier waarop machtswisselingen gestalte kregen. In zijn in 1989 verschenen proefschrift ‘Snel, streng en rechtvaardig’ behandelde hij de naoorlogse omgang met collaborateurs. De studie ‘Burgemeesters in oorlogstijd’ uit 2006 laat zien hoe lokale bestuurders reageerden en handelden na de Duitse machtsovername. En in zijn nieuwste boek geeft Romijn zich rekenschap van de vraag welke houding Nederland aannam tijdens de Duitse bezetting, na de bevrijding vijf jaar later, en nadat Soekarno diezelfde zomer de onafhankelijkheid van Indonesië uitriep.

Ondanks al die machtswisselingen in tien jaar tijd ontwaart Romijn patronen en verbanden tussen de eerste en tweede helft van de jaren veertig. Doorgaans wordt de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd gezien als een ongelukkige nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Romijn beschouwt het conflict niet als een breuk met de bezettingsperiode, maar als een voortzetting van elkaar overlappende geweldsconflicten.

Nederlandse militair staat zich te scheren

Het is een originele, steekhoudende zienswijze, maar wie niet zoveel opheeft met dergelijke kaders (die altijd iets gekunstelds blijven houden) kan dat raamwerk van ‘De lange Tweede Wereldoorlog’ naast zich neerleggen. Romijn verweeft de meest recente studies en inzichten over de periode tot een handzame vertelling van de geschiedenis van een decennium. Grote lijnen en treffende details wisselen elkaar af.

Zo blijven de kogelgaten en bloedvlekken hangen, die in de uniformen zaten van de kort na de bevrijding naar Indië gestuurde oorlogsvrijwilligers. Het Nederlandse leger had aan van alles en nog wat tekort en dus werden onze jongens uitgerust in de kleding die gedurende militaire acties tegen Duitsland door gewonde en gesneuvelde Britten was gedragen.

De Hollandse manschappen moesten de orde en rust herstellen in de archipel. Dat ging niet met zachte hand: de uitroepen Bersiap! (wees paraat) en Merdeka! (vrijheid) werden niet zelden overstemd door het geraas van afbrandende kampongs en ratelende mitrailleursalvo’s.

Gewend aan geweld

Recentelijk is er (opnieuw) meer aandacht gekomen voor het buitensporige geweld tijdens wat eufemistisch politionele acties werden genoemd. Lange tijd heetten de ontsporingen excessen te zijn, maar Romijn citeert tijdgenoten die de daden minder omfloerst verwoordden en het geweld en martelingen vergeleken met de werkwijze van de SS. Er was sprake van ‘vermoffing’ van het Nederlandse volk en voor luitenant-gouverneur-generaal Huib van Mook was het duidelijk “dat dergelijke methoden, die ten nauwste verwant zijn met de Duitsche en Japansche, slechts onder de meest dringende omstandigheden nog eenige verontschuldiging kunnen vinden”.

Nederland, het land van het Vredespaleis en de neutraliteitspolitiek, dat zich verre had weten te houden van inmenging in de troebelen van de Eerste Wereldoorlog – dat Nederland dus had na de Duitse inval een mentaliteitsverandering ondergaan, is de stelling van Romijn. Eenvoudig gezegd: na vijf jaar nazibewind en de oppositie daartegen waren we eraan gewend geraakt naar de wapens te grijpen.

Nederlandse soldaat in dreigende houding tijdens de koloniale oorlog 1945-1949. Beeld H. Wilmar, NIMH

Onder de troepen die in Nederlands-Indië de ‘orde en rust’ dienden te herstellen, bevonden zich nogal wat lieden die in het verzet hadden gezeten. De meesten waren geen verzetsstrijders van het eerste uur – zij waren oorlogsmoe. Het waren veelal ‘Septemberridders’ die toetraden. Deze mannen waren relatief laat bij de ondergrondse gekomen en waren erop gebrand te tonen dat ook zij van wanten wisten.

Nederlanders hadden geleerd te wantrouwen, bedriegen, stelen en zelfs doden

Een relatief kleine, maar niet minder interessante categorie Indiëstrijders die Romijn niet noemt, is de groep van zo’n duizend voormalige Hollandse SS’ers die in Insulinde dienstdeed. Ook voor hen ging de oorlog door, maar ditmaal vochten ze voor een andere vlag. Historicus Gerrit Valk publiceerde drie jaar geleden met ‘Vechten voor vijand en vaderland’ een mooie studie naar hen. De vraag of zij vanwege hun nationaal-socialistische achtergrond bereid waren te vechten, of dit deden als boetedoening, is nog altijd niet beantwoord.

Ook dichter bij huis was 1945 een jaar waarin de lijnen werden doorgetrokken in plaats van doorgeknipt. Nederland was verworden tot een in moreel opzicht ontredderd land. Egoïsme, losbandigheid, het verlies van sociale verbanden: “in brede kring heerste er bezorgdheid dat de vruchten van de vrede niet geplukt konden worden”, aldus Romijn.

Er heerste armoede, de infrastructuur was zwaar beschadigd, levensmiddelen nog altijd uitsluitend op de bon verkrijgbaar, aan de zwarte handel was geen einde gekomen, en één op de vijf Nederlanders was ontheemd vanwege evacuatie in eigen land of wegvoering richting oosten.

De bevolking had geleerd te wantrouwen, te vrezen, te bedriegen, te stelen en te doden. Als Romijn één ding duidelijk maakt dan is het dat: in de jaren veertig was Nederland zijn onschuld kwijtgeraakt. 

Oordeel: Nieuwe, originele blik op decennium vol geweld 

Peter Romijn
De lange Tweede Wereldoorlog. Nederland 1940-1949
 Balans; 285 blz. €22,99

Lees ook:

Jong in 1945: ‘Dat vrijheidsgevoel heeft me nooit meer verlaten’

Hoe beleefden kinderen de bevrijding? Was het alleen maar feest? En hoe zag voor hen de samenleving eruit in het eerste decennium na de oorlog? Drie tachtigers halen herinneringen op.

Een Indische geschiedenis in accuzuur

Tot Bevrijdingsdag besprak Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. Ditmaal ‘De tolk van Java’ van Alfred Birney

‘Dodenherdenking en Bevrijdingsdag krijgen extra betekenis door de coronacrisis’

Inmiddels is duidelijk dat de coronacrisis ook de plannen voor herdenkingen en vieringen van het einde van de Tweede Wereldoorlog, dit jaar exact 75 jaar geleden, dwarsboomt. Wat nu?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden