null

BoekrecensieAEX van de ziel

De lange reis van ‘Ik ben o.k.’ naar ‘Not giving a f*ck’

Beeld Getty Images

AEX van de ziel biedt een leuke panoramische tocht door de tijdgeest van de afgelopen 75 jaar. Jammer wel dat iedere zelfhulptrend evenveel gewicht krijgt.

Beatrijs Ritsema

Zelfhulpboeken, althans op schrift gestelde adviezen voor een goed leven, zijn van alle tijden. Meestal stonden die adviezen in nauw verband met het heersende religieuze wereldbeeld. Mensen gingen (en gaan) bij de Bijbel, de Koran of de Bhagavad Gita te rade om antwoord te vinden op levensvragen. Los van religieuze teksten die altijd uitzicht op een hiernamaals bieden, zijn er ook teksten overgeleverd, waarin iets concretere aanwijzingen worden verstrekt voor meer dagelijkse problemen.

Een interessant voorbeeld is De leer van Amenemope, een tekst uit Egypte van omstreeks 1200 voor Christus, die bedoeld was als instructie om ambtenaren op te leiden. Amenemope bepleitte bescheidenheid, emotionele zelfbeheersing, eerlijkheid en acceptatie van je lot als de weg naar inner­lijke vrede. Met zijn oproep tot inkeer week hij sterk af van eerdere richtlijnen voor ambtenaren, zoals De instructie van Any, waarin betoogd werd dat het ontwikkelen van een goed karakter vanzelf zou leiden tot grote, door de goden geschonken, materiële rijkdom.

Gloeiende kolen

Dit verschil in toon, innerlijk geluk versus luxe vergaren, staat rechtstreeks in verband met politiek-culturele omstandigheden: in het leven van Any stond Egypte op het toppunt van zijn macht – in de tijd van Amenemope wankelde de Egyptische beschaving door invallen van buitenaf en was er veel sociale onrust onder de bevolking.

In zijn boek AEX van de ziel, onderzoekt historicus en journalist Maarten van den Heuvel hoe zelfhulpboeken de tijdgeest weerspiegelen. Het oud-Egyptische voorbeeld staat hierin vermeld, maar hij concentreert zich op het Nederland van de afgelopen 75 jaar, van de naoorlogse periode tot nu. Actuele geschiedenis dus, wat als voordeel heeft dat veel van wat de revue passeert bij de lezers een gevoel van herkenning zal oproepen: o ja, in de jaren zeventig had iedereen het over Ik ben o.k., jij bent o.k. en weet je nog, Emile Ratelband met zijn ‘tsjakkaa’ en het lopen over gloeiende kolen. De keerzijde van die herkenning is dat iemand die de afgelopen 50 jaar de kranten en de boekenbijlages een beetje heeft bijgehouden, vrij weinig verrassends tegenkomt.

Van den Heuvels analyse van de parallellen tussen tijdgeest en zelfhulpboeken volgt een voorspelbaar pad. In de jaren van de wederopbouw, toen de verzuiling nog volop regeerde en rangen en standen iemands positie bepaalden, domineerden de waarden conformisme en plichtsgevoel en was het belang van het individu ondergeschikt aan dat van de groep. Tot halverwege de jaren zestig werden deze waarden weerspiegeld in de even populaire als goedkope Kanarieboekjes die richtlijnen gaven voor dagelijks leven (van omgaan met verlegenheid tot opgroeien als jongen of meisje). Met de ontkerkelijking in de jaren zestig kwam het protest tegen autoriteiten op, al snel gevolgd door de uit Amerika overgewaaide trend van de zelfontplooiing. De autoriteit van dominees en pastoors werd overgenomen door psychologen.

Individualisering

Ten tijde van het Ik-tijdperk en iets later de New Age-beweging kenden zelfhulpboeken als Niet morgen, maar nu van Wayne Dyer en Je kunt je leven helen van Louise Hay ­gigantische verkoopcijfers. Op de golven van feminisme en toenemende vrouweneman­cipatie bogen auteurs als Lillian Rubin (Intieme vreemden) en Susie Orbach en Louise Eichenbaum zich over (on)afhankelijkheidsproblemen binnen de veranderende man-vrouwverhoudingen. Tegen het eind van de 20ste eeuw accentueerde het echtpaar Allan en Barbara Pease juist de natuurlijke (biologische) verschillen tussen de seksen. Ratelband, Rhonda Byrne (The Secret) en Eckhart Tolle waren succesvol tijdens de jaren negentig, toen er een einde van de ideologie werd afgekondigd en iedereen meende rijk te kunnen worden. De individualisering bleef een halve eeuw lang gestaag groeien.

De financiële crisis van 2008 zorgde behalve voor financiële ellende ook voor een omslag in de teneur van zelfhulpboeken. Stonden die al een decennium in het teken van het ‘meer is beter’-marktdenken (Krijgen wat je wilt en willen wat je hebt van John Gray, Dromen, durven, doen van Ben Tiggelaar), vanaf 2010 legden zelfhulpboek­auteurs sterker de nadruk op innerlijk geluk in plaats van op ambitie, prestatie en het bereiken van succes. In haar boek De kracht van kwetsbaarheid houdt Brené Brown lezers voor om trots te zijn op hun ‘rommelige, imperfecte, ongeregelde en uitgelubberde leven’. Ook Mark Manson (De edele kunst van not giving a f*ck) en Tony Crabbe (Nooit meer te druk) bevelen aan om de hedonistische tredmolen en het bijbehorende perfectionisme te verlaten ten faveure van een simpeler leven met aandacht voor essentiële zaken, zoals familie en vrienden en de schoonheid van de natuur. Ontspullingsgoeroe Marie Kondo (Opgeruimd!) kan als exponent van de less is more-trend gelden, als ze stelt dat je dingen waar je niet blij van wordt, rücksichtslos moet weggooien.

Is het ook zo dat, gezien de laatste lichting zelfhulpboeken, de maatschappij daadwerkelijk voor een omslagpunt naar meer gemeenschapsgevoel en minder individualisme staat? Van den Heuvel werpt de vraag op in zijn slotbeschouwing, wijselijk zonder hem te beantwoorden. Mij lijkt dit eerder een vrome wens dan een reële verwachting. Tegen individualisering is geen kruid gewassen – neem alleen al de groei van om aandacht vragende slachtoffers in alle geledingen van de maatschappij – en ik vrees dat de oude Egyptenaren de woorden van Amenemope ook niet ter harte hebben genomen.

Bankrekening

AEX van de ziel is een leuke, panoramische tocht door de tijdgeest van de afgelopen 75 jaar aan de hand van de zelfhulpboeken waar mensen naar grepen om zichzelf te verbeteren. De auteur is historicus, dus begrijpelijk wil hij het objectief houden en velt hij geen waardeoordeel over de inhoud van die boeken. Toch vind ik het jammer dat elk boek evenveel gewicht krijgt, terwijl de ideeën van Ratelband met zijn neurolinguïstische programmering (falen is het gevolg van een gebrek aan eigenwaarde, oftewel: ik wil, dus ik kan), Rhonda Byrne (ziekte bestaat niet in een lichaam met harmonische gedachten) en de slangenolie van de familie Redfield met hun Celestijnse belofte domweg kwaadaardige kletskoek zijn, waar niemand bij gebaat kan zijn geweest, behalve de betreffende auteurs zelf, die hun bankrekening zagen vollopen.

Zoals de oude Egyptenaar Any ongetwijfeld al wist: there’s a sucker born every minute.

null Beeld

Maarten van den Heuvel
AEX van de ziel. Hoe zelfhulpboeken de tijdgeest weerspiegelen
Prometheus; 284 blz. € 22,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden