RecensieBoek

De creatieve mens is de machine (nog) de baas

Bezoekers van de Visual Arts Week in Mexico-Stad bij een kunstinstallatie.Beeld Getty Images

De Britse hoogleraar Marcus du Sautoy zorgt voor onrust met boek over heden en toekomst van kunstmatige intelligentie.

De computer is in vrijwel alles beter dan de mens. Hij rekent onnoemelijk veel sneller, heeft een veel beter geheugen en kan zijn weg vinden in oceanen van data waarin een mens verzuipt. Maar kan de computer de mens ook overtreffen in creativiteit? Zal de machine baanbrekende literatuur schrijven, vernieuwende schilderkunst op het doek zetten en zeldzaam ontroerende muziek componeren?

De Britse wiskundige Marcus du Sautoy ging met die vraag op onderzoek uit. Het antwoord waarmee hij terugkomt klinkt geruststellend, vooralsnog.

Du Sautoy is hoogleraar aan de Universiteit van Oxford en heeft daar de leeropdracht wetenschap toegankelijk te maken voor het grote publiek. En dat doet hij met verve, in boeken, columns en mediaoptredens. Al zijn boeken zijn het lezen waard, ook het jongste, De code van creativiteit, over heden en toekomst van kunstmatige intelligentie.

De tijd van de rekenmachine

De Britse wetenschapper is, zoals wij allen, opgegroeid in de tijd van de rekenmachine. Velen van ons werken dagelijks met computers en smartphones, en die doen fantastische dingen, maar het zijn nog altijd rekenmachines. Dus Du Sautoy begint aan zijn zoektocht met het idee dat de machine doet wat hem wordt opgedragen; een computer die de opdracht krijgt een foto te bewerken, komt niet met een gedicht op de proppen. Het zijn heel goede rekenmachines, maar er komt niet meer uit dan dat de programmeur erin heeft gestopt.

Dat gold voor de machine die in 1997 wereldkampioen schaken Garri Kasparov van het bord veegde. Schaken is het doorrekenen van een groot, maar eindig aantal zetten, en daarin is de computer meester. Een kantelpunt kwam een kleine twintig jaar later, toen een machine de Koreaan Lee Sedol versloeg, de wereldkampioen Go. Dat was door weinig experts voor mogelijk gehouden.

Het principiële verschil is dat Go, waarbij de twee spelers om beurten een fiche op een raster leggen in een territoriumgevecht, zoveel mogelijkheden heeft dat het doorrekenen van opties voor de volgende zet onbegonnen werk is, zelfs voor een rekenmachine. Bovendien is bij Go vaak moeilijk te zien wie er op winst staat. Daarvoor moet je goed zijn in patroonherkenning en dat is juist een zwak punt van rekenmachines.

Fans kijken toe hoe de IBM-computer schaaklegende Kasparov verslaat.Beeld AFP

Lee Sedol werd dan ook niet verslagen door een rekenmachine, maar door een zogenoemd neuraal netwerk, een systeem dat alleen in de basis door een programmeur wordt neergezet, en daarna zelf zijn weg vindt. Dit systeem was gevoed met tienduizenden Go-partijen van menselijke meesters, had daarna in korte tijd nog miljoenen partijen tegen zichzelf gespeeld, en was absolute meester geworden. En dat niet alleen, zegt Du Sautoy, de machine won de match tegen Lee Sedol met zetten die geen mens in zijn Go-hoofd zou halen.

Neurale netwerken bleken in staat nieuw werk te componeren

En zo zijn neurale netwerken inmiddels ook gevoed met de composities van Bach, Mozart en andere grootheden. En bleken vervolgens in staat nieuwe werken te componeren, die niet te onderscheiden waren van de muziekstukken van de oude meesters, ook in de oren van kenners niet.

De TU Delft presenteerde vier jaar geleden een portret van een man met hoed, zwarte kledij en witte kraag. Onmiskenbaar een Rembrandt. Maar gemaakt door een neuraal netwerk. Een niet als platte afbeelding, maar met een 3D-printer, zodat ook verfdikte en penseelaanzet de hand van de meester lieten zien. Terwijl de geportretteerde nooit had bestaan, ook niet in Rembrandts atelier.

Je kunt dit wegwuiven als imitatie in plaats van creatie. De machine doet de menselijke meesters na. Maar menselijke creativiteit, zegt Du Sautoy, is ook voor een groot deel imitatie. Iedere schilder of componist heeft geleerd van voorgangers. Ja, zeg jij dan weer, maar grote menselijke kunstenaars zijn in staat tot vernieuwing, tot het vinden van nieuwe stijlen en genres. Maar dat lukt computersystemen inmiddels ook.

Die worden niet alleen gevoed met bergen voorbeelden, maar ook met een generator van toeval, waarmee ze paden kunnen inslaan die nog geen mens is gegaan. Voorbeelden zijn er in de muziek, de literatuur, maar ook in Du Sautoy’s eigen kunst, de wiskunde, een creatief vak bij uitstek. En die systemen zijn ook in staat om op die toevallige ­paden zelf kaf van koren te scheiden, en de interessante vernieuwingen vast te houden.

Waar komt de menselijke drang tot scheppen vandaan?

Is dan helemaal niets meer heilig, ook menselijke creativiteit niet? Jawel, besluit Du Sautoy. Nóg wel. Daarvoor moet je, zegt hij, terug naar de vraag waarom de mens creatief is. Waar komt zijn drang tot scheppen vandaan? Uit de behoefte zich kenbaar te maken aan de ander; met kunst communiceren we van geest tot geest. En uit een besef van sterfelijkheid; een eeuwig leven zou dodelijk zijn voor de artistieke creativiteit.

De machine mist beide eigenschappen. Een computer is oorspronkelijk gebouwd om problemen op te lossen. Maar, zegt Du Sautoy, “het maken van kunst is geen probleemoplossende activiteit.” De sleutel van de creativiteit van de mens ligt in het (zelf)bewustzijn dat hij in de loop van de evolutie heeft gekregen. En zolang de machine niet een zelfde bewustzijn heeft, zal die niet werkelijk creatief zijn, maar een instrument voor menselijke scheppingsdrang, is de geruststellende conclusie.

Maar is de moderne kunstmatige intelligentie, zijn de netwerken die al lerende hun weg vinden en nieuwe dingen ontdekken, niet al op weg naar dat bewustzijn? Dat zijn ze zeker. En als ze daar eenmaal komen, zal blijken hoe belangrijk hun kunst is, zegt de Britse wiskundige in een slotakkoord dat de rust verstoort: “Volgens mij is er geen fundamentele reden waarom we niet ergens in de toekomst een machine kunnen maken die zelfbewust is. (...) En als we erin slagen, denk ik dat machinebewustzijn heel anders zal zijn dan dat van ons. Ik ben ervan overtuigd dat het ons duidelijk zal willen maken hoe het is. En op dat punt zullen de creatieve kunsten cruciaal zijn om elkaar toegang te geven tot hoe het voelt om de ander te zijn.”

Marcus du Sautoy
De code van creativiteit. Hoe AI leert schrijven, schilderen en denken
Nieuwezijds; 290 blz. € 24,95

Lees ook

Laat kunstmatige intelligentie vooral haar eigen gang gaan

Mensen eisen voorspelbaarheid van kunstmatige intelligentie, maar die presteert het best als ze vrij is om te leren. Haar makers hebben, om hun eigen creatie nog te doorgronden, een nieuwe wetenschap nodig.

‘Wetenschappers kunnen niet alles weten, hoe frustrerend dat ook is’

Marcus du Sautoy haat dingen die we niet kunnen weten. Maar die zijn er. De Britse wiskundige zocht ze op, zoals Wagners Siegfried doet met de draak Fafner.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden