RecensieBoek

De biografie van Hans Wiegel toont de streken van een oude VVD-vos

Als stu­dent op de Bloemgracht in Amsterdam, 1968.Beeld Privé-collectie

Geen beter moment om de biografie van Hans Wiegel ter hand te nemen dan deze maanden, nu de campagne voor de parlementsverkiezingen in maart op stoom komt, vindt Wendelmoet Boersema. 

Biograaf Pieter Sijpersma neemt in Hans Wiegel - De Biografie een diepe en levendige duik in de geschiedenis: Wiegels politieke hoogtepunten liggen in de roerige jaren zestig en zeventig. Maar zijn denkbeelden en vernieuwende wijze van politiek bedrijven zijn verrassend actueel. Als geen ander maakte Wiegel de kiezer tot centrum van zijn politieke handelen.

Met Hans Wiegel begint de opkomst van de VVD als brede volkspartij, die kiezers in het midden wil trekken. In die jaren is het midden in verwarring, de confessionele ­partijen hebben het zwaar. De VVD zoekt welbewust het regeringspluche, tegelij­kertijd schuwt Wiegel het felle oppositievoeren niet. Hij houdt van het politieke spel, meer dan van de knikkers. Zijn aantreden in 1967 markeert de opkomst van het persoonlijke in de politiek, een nieuw tijdperk waarin het karakter en optreden van politici op de voorgrond treedt – zie het beroemde campagnefilmpje van zijn rivaal Van Mierlo in 1966.

Ook de rol van de pers verandert, van gezagsgestrouw naar kritisch en uitgesproken, en Wiegel weet dat als geen ander te bespelen. Onder zijn aanvoering legt de VVD de basis voor de positie die ze nu al jaren vasthoudt, als grootste regeringspartij. Net als Wiegel destijds krijgt ook Mark Rutte nog weleens het verwijt geen echte visie te hebben, en eerder pragmatisch dan doorwrocht ideologisch te handelen. Daarmee is de biografie van Hans Wiegel tevens een interessante wordings­geschiedenis van de grootste politieke partij van ons land.

Jongere lezers zijn misschien minder bekend met Wiegel, bij ouderen zal hij nog altijd tegenstrijdige gevoelens oproepen, van bewondering of van afkeer. Wiegel is nooit helemaal verdwenen van het Binnenhof. De nu 79-jarige VVD-prominent is regelmatig te gast bij de zondagshow van Rick Nieman op WNL. Hij volgt de jongste ontwikkelingen in Den Haag op de voet. Zo raakte hij al jaren geleden bevriend met Thierry Baudet van Forum voor Democratie, die hij voorhoudt dat hij wat moet matigen, wil hij ooit regeringsverantwoordelijkheid dragen. ‘Gratis advies’, zegt Wiegel dan, met een knipoog. Wiegel heeft altijd gesteld dat de VVD er goed aan doet naar het midden te leunen, maar dat de partij het electoraat op rechts nooit mag verwaarlozen. In de opkomst van Fortuyn, Wilders en Baudet ziet hij zijn gelijk bevestigd, schrijft Sijpersma. Dus krijgt ook de partijtop vanuit Wiegels geliefde Friesland nog steeds gratis advies, of die daar nu prijs op stelt of niet.

Dwarsliggend senator

Al is de actuele invloed van Wiegel lastig te meten, weinig politici hebben in relatief korte tijd zo’n stempel gedrukt op de Nederlandse politieke cultuur. Slechts vijftien jaren beslaat zijn actieve Haagse carrière. Sijpersma geeft ze in het boek uitgebreid de ruimte, met veel gevoel voor detail en sfeer. In 1967 overdondert de jonge liberale vlerk pers en partijgenoten als jongste Kamerlid ooit. Hij is dé opponent van Joop den Uyl en beleeft zijn hoogtijdagen in het kabinet met CDA-premier Dries van Agt, als vice-premier en minister van binnenlandse zaken. In 1981 vertrekt hij naar Friesland voor de post van Commissaris van de koningin. Om er nooit meer weg te gaan, ondanks zijn jarenlang hinten op een terugkeer. Nog eenmaal vlamt hij als dwarsliggend senator in de ‘nacht van Wiegel’ in 1999, waarmee hij het tweede Paarse kabinet laat wankelen.

Sijpersma neemt een lange aanloop voor de minder bekende jeugd van de ­Amsterdamse meubel­makerszoon, waaruit we vooral leren dat hij bescheiden, verlegen en een tikkeltje lui is. Een jongeman die van een drankje houdt, maar die net zo lief gaat kaarten met zijn grootvader en diens vrienden. Die luiheid verdwijnt als de jonge Hans de politiek ­ontdekt. Eerst bij de Gooise afdeling van de VVD, een relatief klein groepje waarin Wiegel zijn talent voor toespraken ontdekt. ­Later als JOVD-voorzitter, een functie die na hem Ed Nijpels en Mark Rutte ook bekleden. Dan al trekt hij graag het land in, om bij de VVD-afdelingen in Zeeland, Drenthe of Friesland de stemming op te snuiven.

V.l.n.r.: Henk Vonhoff, Hans Wiegel, Haya van Someren en de eerste echtgenote van Wiegel (Pien) na de voor de VVD succesvolle parlementsverkiezingen van november 1972.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Als ervaren debater kan Wiegel hard zijn, wraakzuchtig en vilein. Meerdere keren wordt er aan zijn stoelpoten gezaagd binnen de VVD, toch houdt hij met de meeste par­tijgenoten persoonlijk een uitstekende band. Twee van zijn mentoren, partijvoor­zitter Haya van Someren en senator Harm van Riel, overlijden in hetzelfde jaar als zijn ­eerste vrouw Jacqueline. ‘Pien’, zoals Wiegel haar noemt, is in korte tijd aan Wiegels zijde een bekende Nederlandse geworden, met een eigen kookrubriek in De Telegraaf. Wim Kan rept in zijn eerste oudejaarsconference van de ‘partij van Pien en poen’. De tranen van Wiegel – en de troostende hand van Joop den Uyl – komen in een zeldzaam televi­sie-moment heel Nederland onder ogen, als de minister in een uitzending van een vragensteller onverwacht het verwijt krijgt dat hij ‘geen idee heeft hoe het is om kinderen ­alleen op te voeden’. Ook zijn tweede vrouw, de oudere zus van Jacqueline, zal Wiegel ­later verliezen door een verkeersongeluk.

De paradox van een wat ouwelijke jonge politicus

De auteur is oud-hoofdredacteur van het Dagblad van het Noorden en de Leeuwarder Courant. Hij volgt de VVD’er al heel lang en dat betaalt zich uit. Zijn vele interviews met tijdgenoten en lange gesprekken met Wiegel zelf zorgen voor een persoonlijk portret. Het reële gevaar al te dicht op zijn onderwerp te zitten, bezweert de auteur door ruim te citeren uit (linkse) media uit die tijd. Die spaarden Wiegel niet. Zo schetst Sijpersma een journalistiek beeld van Wiegel, die al sigaren rokend (Balmoral) tegen de tijdgeest van provo’s, langharige studenten en wietdampen inroeit. Het is de paradox van een wat ouwelijke jonge politicus, in net pak met horlogeketting, die de VVD van zijn imago van oude mannen in pak afhelpt.

Tegelijkertijd voelt Wiegel deze tijdgeest van verandering haarfijn aan. Misschien dat tegenwoordig Jesse Klaver of Thierry Baudet het voor elkaar krijgen, maar Wiegel trekt in alle campagnes die hij leidt in het hele land bomvolle zalen. Hij brainstormt over partijgrenzen heen met leeftijdgenoten hoe de politiek aantrekkelijker kan worden, minder saai en minder over de hoofden van mensen heen. Er komen ideeën uit die ook nu nog praktijk zijn, zoals het wekelijkse vragenuurtje in het parlement. Of ideeën die telkens weer terugkeren, zoals een gekozen formateur. Wiegel huldigt de opvatting dat “democratie op het volk veroverd moet worden”, zoals zijn tijdgenoot minister Vredeling het formuleerde tegenover Willem Breedveld, oud-politiek commentator van Trouw. Van de streken van de ervaren VVD-vos op dit vlak kan de huidige campagne vast nog wat opsteken.

Pieter Sijpersma
Hans Wiegel – De biografie
Atlas Contact; 784 blz. € 39,99

Lees ook:

Toen emotie nog privé was

Opnieuw relevant: Trouw belichtte in een serie werken en momenten die een culturele omslag hebben ingeluid. Deze aflevering gaat over De tranen van Wiegel. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden