null Beeld
Beeld

BoekrecensiePolitiek

Dankzij ‘schaduwleider’ Edith Schippers werd Mark Rutte wie hij is

Kees Versteegh schreef een boeiend boek over de vertrouwelingen van toppolitici.

Wilfred Scholten

Als demissionair premier Mark Rutte ‘iets idioots doet’, pakt Edith Schippers meteen de telefoon om hem keihard de waarheid te vertellen. De topvrouw van chemieconcern DSM mag dan geen actief VVD-politicus meer zijn, zij heeft als voormalige ‘tweede man’ in de partij nog steeds het oor van de leider. ‘Als Edith iets zegt komt dat recht door de voordeur’, zegt Rutte over haar rol van tegenspreker, koersbewaarder en steunpilaar. Sterker nog: volgens auteur Kees Versteegh, schrijver van Schaduwleiders. Rollen en invloeden van ‘tweede mannen’ in de politiek, is Schippers voor een groot deel medeverantwoordelijk dat haar politiek leider al ruim tien jaar in het Torentje zit.

Het was een origineel idee van de NRC-journalist om dit boek te schrijven. Een politiek leider blijkt gezegend met iemand aan zijn zijde die durft tegen te spreken, op de rem te trappen of juist een duwtje in de rug te geven. Zo was Ruud Lubbers nooit premier geworden als Jan de Koning, prominent CDA-politicus, geen stap opzij had gedaan toen Dries van Agt hem in 1982 als zijn opvolger wilde. De Koning was een gezaghebbend, aimabel politicus, maar kende zijn beperkingen. Daarom moest volgens hem de meer creatieve en energieke Lubbers premier worden. Vervolgens steunde hij hem volop en hielp hem op ­beslissende momenten koers te houden. Naar buiten toe ver­dedigde hij hem loyaal.

Geen dubbele bodems of bijbedoelingen

Het is vooral dat aspect van de schaduwleider dat cruciaal is. De leider moet geen enkel moment het idee krijgen dat zijn tweede man wel eens uit zou zijn op zijn positie. Daarom was Lubbers ook zo tevreden met zijn kompaan Jan de Koning, die ‘geen dubbele bodems’ had of ‘bijbedoelingen’. Waarop in het boek een topambtenaar die ze beiden goed kende, fijntjes opmerkt: ‘Je zoekt vaak iets in de ander wat je zelf niet, of minder hebt, maar wel nodig vindt’. Waardoor de leider ‘zelf die dubbele bodems gewoon kan blijven aanhouden’.

Maar helemaal zeker van een vertrouweling kun je als leider nooit zijn. Zo merkt Rutte op: ‘Ik vertrouwde haar volledig, al is er altijd een klein hoekje van Edith gebleven dat ik niet begrijp, ongeveer 10 procent van haar’. Jammer dat hij niet vertelt wat dat dan is. Toch haar ambitie? Want toen geruchten opstaken dat Rutte naar Europa zou gaan, meldde zij zich meteen als opvolger.

Grootste vijanden

Het is eenzaam aan de top voor achterdochtige leiders. De grootste vijanden zitten in je eigen partij. Dan is zo’n trouwe vriend hard nodig. In het geval van Diederik Samsom en Jeroen Dijsselbloem (PvdA) moest de tweede man regelmatig de wispelturige en emotionele Samsom ondersteunen als die weer eens een inzinking had. Medewerkers van Samsom belden minister Dijsselbloem op, die dan soms een debat afraffelde om zijn leider weer nieuwe moed in te spreken. Staatsrechtelijk de wereld op zijn kop, concludeert de auteur: de minister die door het parlement gecontroleerd dient te worden, troost de controleur van de macht.

Uit dit soort anekdotes blijkt overigens niet dat politieke leiders met sterke ‘tweede mannen’ succesvoller zijn dan anderen. Kijk maar naar Samsom. Maar het hebben van zo’n tegenspreker of wegbereider is niet te onderschatten. Edith Schippers gaf Rutte de laatste zet om Verdonk de partij uit te ­zetten, persoonlijker te worden in de media en zich vooral te beperken tot de harde ­

VVD-thema’s (en niet te gaan zwabberen met andere onderwerpen). Het heeft hem geholpen om te worden wie hij is. Dat inkijkje is ons dankzij dit boeiende boek ­gegund.

null Beeld
Beeld

Kees Versteegh
Schaduwleiders. Rollen en invloeden van ‘tweede mannen’ in de politiek
Boom; 344 blz. € 25,-

Lees ook:

De secondant van nu is morgen de minister

De regel is: er zijn geen regels. Wie de partijleider deze weken meetroont naar de formatietafel, mag hij helemaal zelf weten. Maar dat er iemand meegaat, staat vast. Een partijleider kan het niet alleen, zijn secondant heeft een functie.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden