null Beeld
Beeld

BoekrecensieDe ondergrondse spoorweg

Colson Whitehead schetst de zoektocht naar gelijkheid

Hoe groots is Amerika nu echt? Tot de verkiezingen van 3 november bespreken we iedere week een Great American Novel. Laatste aflevering: De ondergrondse spoorweg.

Van alle idealen waarop de Amerikaanse republiek gefundeerd is, is gelijkheid misschien het meest problematisch geweest. Spanningen rond ongelijkheid laaien in de VS steeds weer op, ook afgelopen zomer weer, en zullen de presidentsverkiezingen van komende dinsdag deels bepalen.

Vorig jaar in ‘Buitenhof’ merkte romanschrijver Colson Whitehead op dat hij bij raciale gelijkheid eerder veranderingen zag dan vooruitgang. Structureel racisme is een probleem dat, ondanks activisme en beloften, steeds in andere gedaanten terugkeert, omdat er altijd mensen zijn die voordeel hebben bij een oneerlijke verdeling van rechten en kansen. Op de vraag waarom zijn succesvolste romans zich in het verleden afspelen, antwoordde hij: “Als je het hebt over ras in 1850 tijdens de slavernij, of ten tijde van de burgerrechtenbeweging, dan heb je het ook over ras in onze tijd.”

Dat wil hij voelbaar maken met De ondergrondse spoorweg (2016). Deze roman speelt zich af tijdens de slavernij, maar het is ook een soort tour langs verschillende manieren waarop racisme zich kan manifesteren in een samen­leving. De reiziger is Cora, een meisje dat ontsnapt is van een plantage in Georgia, en haar vervoermiddel is de ‘Underground Railroad’.

Wie heeft die tunnels gegraven?

De echte ‘ondergrondse spoorweg’ was een legendarisch netwerk van vluchtroutes en onderduikadressen in de negentiende eeuw waarbij men gevluchte slaven naar het noorden wist te smokkelen. Maar in Whiteheads fantasie rijden fysieke treinen door tunnels tussen verborgen stations. Wie heeft die tunnels gegraven, vraagt Cora. Een antwoord van de stationschef blijft uit.

Deze imaginaire spoorweg leidt Cora, op de manier van Gullivers reizen, door verschillende versies van Amerika. In de ene staat worden zwarte mensen systematisch verjaagd of uitgemoord en overleeft Cora ternauwernood, ondergedoken bij een witte familie. In de andere staat wordt Cora – vrijwillig en betaald, dat wel – als Afrikaan tentoongesteld in een museum. Na weer een andere rit belandt ze in een idealistisch, zelfvoorzienend zwart dorp in het noorden en denkt ze de vrijheid te hebben gevonden.

null Beeld
Beeld

Maar ook daar wordt ze achternagezeten door de woeste slavenjager Ridgeway, die Cora terug naar Georgia moet halen. Ridgeway belichaamt de keerzijde van alle Amerikaanse idealen. Volgens hem is het basisprincipe van wit Amerika ‘nemen wat jou toebehoort, jouw eigendom, door jou bepaald. En dat alle anderen de hun toegewezen plaats weten zodat jij het kunt nemen.’

Wie de tunnels ingaat, ontdekt niet het Beloofde Land maar zichzelf

Uiteindelijk weet Cora aan Ridgeway te ontsnappen en vertrekt ze, net als Huckleberry Finn, richting het nog onontgonnen westen. Whitehead, met zijn kenmerkende combinatie van licht ironische proza en rake beeldspraak, wil laten zien dat zwart zijn in Amerika altijd een ondergronds traject is ­geweest. De spoorweg staat voor de levens van mensen die hun plek ‘niet wisten’, maar een plek voor zichzelf gingen maken. Het zijn de passagiers zelf die al reizend de rails hebben gelegd, beseft Cora, samen met de witte ­medestanders die de routes helpen onderhouden. ‘Wie ben je nadat je zoiets indrukwekkends hebt verricht? Met het aanleggen ervan ben je er ook doorheen gereisd (…) en aan de andere kant stapt er een nieuw mens het daglicht in.’ Wie de tunnels ingaat, ontdekt niet het Beloofde Land maar zichzelf.

De verkiezingsuitslag zal onder meer bepaald worden door deze ‘reizigers’, de zwarte kiezers die verandering eisen. Óf die verandering er komt, op welke halte Amerikanen straks zullen uitstappen na de wilde reis van de afgelopen vier jaar, weten we pas als de trein stilstaat.

null Beeld
Beeld

Colson Whitehead
De ondergrondse spoorweg
Vert. Niek Miedema. Atlas Contact; 352 blz. € 12,50

Lees ook:

Amerika is de cipier van zwarten

zwart amerika | interview | Een hard, maar fantasierijk boek over slavernij werd een bestseller. Auteur Colson Whitehead: ‘Het was een hele mooie tijd. En toen kwam Trump.’

Rechtspraak in het reservaat, geen justice for all

Hoe groots is Amerika nu echt? Tot de verkiezingen van 3 november bespreken we iedere week een Great American Novel. Deze keer: The Round House

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden