null Beeld

BoekrecensieKunstgeschiedenis

Bijna had de neus van Charles Darwin zijn reis rond de wereld in de weg gestaan

Kunsthistoricus Caro Verbeek gidst de lezer op lichte toon door de geschiedenis van de neus.

Paul van der Steen

Op een redactie waar ik jaren geleden werkte, klonk geregeld de wijsheid: An der Nase eines Mannes erkennt man sein Johannes. Zonder dat een naam viel, wist iedereen dat de uitroep in dit geval verwees naar een collega met een grote gok. Het was in deze gevallen vooral als grap bedoeld. Niemand hechtte echt waarde aan het veronderstelde verband tussen de afmetingen van de twee lichaamsdelen.

In het verleden was men met het leggen van dat soort verbanden minder terughoudend, vertelt Caro Verbeek in Een kleine cultuurgeschiedenis van de (grote) neus. Een blik op de uitbouw tussen mond en ogen volstond voor vergaande conclusies over verdere fysiek en karakter.

De brede, platte neus van Socrates, flink afwijkend van het ideale Griekse profiel, bleef bijvoorbeeld niet onopgemerkt. Discussies over zijn filosofische inzichten raakten vertroebeld door praatjes over zijn uiterlijk.

Robert FitzRoy, de kapitein van de ­Beagle, had Charles Darwin bijna niet mee laten gaan op de reis rond de wereld in de ­jaren dertig van de negentiende eeuw. De ­reden: ’s mans neus stond hem niet aan. De kapitein twijfelde of iemand met zo’n exemplaar over voldoende energie en vastberadenheid kon beschikken voor de voorgenomen reis.

De auteur had op school de bijnaam ‘Ringo’

Verbeek, kunsthistoricus, geurwetenschapper en conservator bij het Kunstmuseum Den Haag, noemt haar boek een remedie ­tegen haar eigen onzekerheid en een soort therapie die haar weerhoudt van een chirurgische ingreep. Genen van moeders- en vaderskant hebben de auteur voorzien van een neus die haar op de middelbare school de bijnaam ‘Ringo’ opleverde (naar de ook goed voorziene drummer van The Beatles).

Schoonheidsidealen veranderen, maakt Verbeeks lichtvoetige rondwandeling door de geschiedenis duidelijk. In vroeger tijden was een grote neus juist iets begeerlijks.

In de twintigste eeuw werd – zeker voor vrouwen – recht en niet te groot de norm. Een Duitse reclame somde een hele reeks Nasenfehler op zoals de haakneus, de aard­appelneus, de eendensnavelneus en de zadelneus. Tegelijkertijd maakten sterren als Barbra Streisand en Lady Gaga van hun uitgesproken reukorgaan een van hun handelsmerken. Op social media duikt bovendien steeds meer verzet tegen vormdwang op.

Toch kan niet iedereen leven met een variant die afwijkt van de standaard. En in sommige culturen zoals de Iraanse zorgt een nose job voor extra status.

Waanideeën over heksen- en jodenneuzen

Verbeek waarschuwt de lezer bij voorbaat dat ze niet naar volledigheid heeft gestreefd. Op een beperkt aantal pagina’s weet ze desondanks de nodige invalshoeken en een ­heleboel kostelijke verhalen aan bod te laten komen.

Het gaat over de waanideeën over heksen- en jodenneuzen, quasi-wetenschappelijke verzamelwoede in nasotheken, over snuffelen aan nieuwe boeken, literatuur met een nasale thematiek (van Patrick Süskinds Het parfum tot Belcampo), beeldende kunst rond de neus (onder anderen Duchamp en Picasso) én de neuzen van kunstenaars als Michelangelo (mentaal geknakt door een bij een vechtpartij gebroken exemplaar) en ­Gerard de Lairesse (‘een aapachtige gestalte’ door een als gevolg van syfilis vrijwel verdwenen neus).

Af en toe, bijvoorbeeld in de passage over Pinokkio, heeft Verbeek de neiging al te zeer uit te weiden met weinig toevoegende persoonlijke inzichten en bespiegelingen. Maar meestal heeft bij deze verkenning van de wereld der neuzen het leesplezier de overhand. Bijvoorbeeld bij het oordeel van Koreanen over de enorme gokken van bezoekende Nederlandse reizigers: ze dachten dat deze Europeanen hun neus achter hun oor moesten hangen om te kunnen drinken.

null Beeld

Caro Verbeek
Een kleine cultuurgeschiedenis van de (grote) neus.
Atlas Contact; 230 blz. € 21,99

Lees ook:

In de strijd tegen de schoonheidstirannie verbiedt Noorwegen geretoucheerde advertenties

Een beetje photoshoppen is er in Noorwegen straks niet meer bij. Adverteerders moeten voortaan waarschuwen als modellen in advertenties voordelig zijn bewerkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden