BoekrecensiePortugese literatuur

Bij Antonio Lobo Antunes zijn de Portugese kolonialen onversneden racisten, maar ook onzeker

Antonio Lobo Antunes Beeld Isolde Ohlbaum
Antonio Lobo AntunesBeeld Isolde Ohlbaum

Antonio Lobo Antunes tekent de Portugese kolonialen als onversneden racisten, en diep onzeker.

Ger Leppers

Er zijn niet veel schrijvers wier boeken op mij zo verslavend werken als die van de inmiddels 78-jarige Portugees Antonio Lobo Antunes. Die verslaving is vooral te danken aan de diepte die de auteur aan zijn personages geeft en het mededogen dat hij weet op te roepen, ondanks hun menselijke tekortkomingen.

Lobo Antunes is een bijzonder subtiel psycholoog. Iemand die ouder wordt bestaat voor hem uit steeds meer lagen: de resten van het onschuldige, beschermd opgevoede kind, die van de verliefde puber die zich met zijn onrust geen raad wist en die van een onstuimige jongere vol plannen; maar hij is ook de steeds meer in het leven en de medemensen teleurgestelde rijpere mens. Uiteindelijk zijn wij al die personen tegelijk. In ieder van ons woelt dan een koor van stemmen die elkaar voortdurend in de rede vallen en aanvullen. Ook in zijn nieuwe roman, De andere kant van de zee, blijft Lobo Antunes dit mensbeeld trouw.

Baixa do Cassanje

Net als veel van Antunes’ boeken gaat deze roman over de koloniale oorlogen van de jaren zestig, toen Portugal tevergeefs probeerde met geweld het laatste grote Europese overzeese rijk in stand te houden. De gebeurtenissen uit het verhaal spelen zich af rond de allereerste grote opstand tegen de Portugezen, die in de laagvlakte van Baixa do Cassanje in Angola. Op 3 januari 1961 kwam de zwarte bevolking daar onder leiding van de charismatische ‘profeet’ Antonio Mariano gewapenderhand in verzet.

De lezer ziet de gebeurtenissen voornamelijk door de ogen van enkele Portugese katoenplanters en militairen die belast worden met het ‘herstellen van de rust’. Deze Europeanen zijn onversneden racisten en vrouwenhaters, die zich geheel senang voelen in een maatschappij waarin je als blanke voor een paar dekens en een geit een zwarte vrouw kunt kopen. Wanneer de Europese vrouw van één hunner overspel pleegt, wordt haar minnaar als vanzelfsprekend – in een meesterlijk beschreven scène – door de echtgenoot vermoord, de vrouw zelf wordt overgeleverd aan het zwarte huispersoneel, misbruikt en verstoten. De gevoelens van superioriteit van de Europeanen verbergen, zo laat Lobo Antunes subtiel en onverbiddelijk zien, een kern van onzekerheid, kwetsbaarheid en hulpeloosheid. Daardoor kan de lezer zich wel degelijk in hen inleven. Zonder dat dit begrip als excuus kan gelden, want over de verwerpelijkheid van dit gedachtegoed laat de schrijver geen twijfel bestaan.

Stroom van onverwachte gevoelens

De overrompelende slotscène tilt het boek naar een hoger, spiritueler plan. Het naamloze personage dat – vereenzaamd, onttakeld en ontluisterd na een leven van win- en zelfzucht – aan het slot van het boek op de trein van de dood stapt, wordt overweldigd door een stroom van onverwachte gevoelens: verzoening met het leven, ondanks alles, en vredige overgave aan de dood, in een sfeer van verrassende lichtheid en plotse onschuld. “Alle passagiers uit de fotolijstjes met de dode familieleden waren al ingestapt en wachtten op ons. ‘Zeg komt er nog wat van?’ Zelfs overgrootmoeder Alice, zelfs neef Nivaldo, blij dat we vertrokken, blij met het uitstapje.” De in de loop der jaren gegroeide gelaagdheid van het leven kan worden afgelegd, alles is weer simpel en overzichtelijk, men is toch nog, al is het onverdiend, met zichzelf in het reine gekomen, de cirkel van het leven is geblutst en gedeukt, maar rond.

null Beeld
Beeld


Antonio Lobo Antunes
De andere kant van de zee
Vert. Harrie Lemmens. Ambo/Anthos; 416 blz. € 26,99

Lees ook:

In de romans van António Lobo Antunes zit je steeds in het hoofd van één of meerdere vertellers

Antonio Lobo Antunes kruipt in de tuimelende geest van de 79-jarige Celeste, soms haarscherp, soms kierewiet.

Lees ook:

Antonio Lobo Antunes: uitverkoren voor de Pléiaden

De Portugese schrijver toont in ‘Fado Alexandrino’ een scherpe, komische en barmhartige blik op de gevolgen van de Anjerrevolutie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden