null Beeld ANP / EPA
Beeld ANP / EPA

BoekrecensieNocilla-trilogie

Avonturen en outsiders met vreemde hobby’s in de bekroonde Nocilla-trilogie

Het lezen van Mallo’s Nocilla-trilogie, onlangs bekroond met de Europese Literatuurprijs, is een avontuurlijke, soms zelfs opwindende onderneming.

Berthold van Maris

Nocilla is in Spanje een populair merk hazelnootpasta. Agustín Fernández Mallo noemde de drie romans die hij vijftien jaar geleden schreef Nocilla Dream, Nocilla Experience en Nocilla Lab. Samen vormen ze een trilogie van zeshonderd pagina’s, waarin die hazelnootpasta drie keer terloops genoemd wordt, zonder dat daarmee de titels verklaard wordt. Een dadaïstisch gebaar, noemt Mallo de titels.

Eind september kreeg dit drieluik de Europese Literatuurprijs. Een jury onder leiding van Manon Uphoff vond het het meest interessante Europese literaire werk dat in 2021 in het Nederlands vertaald werd.

Experimenteel

Merkwaardig en eigenwijs zijn deze romans; heel experimenteel, maar ook hip, goed geschreven, meeslepend. Het experimentele zit hem vooral in de vorm. Nocilla Dream bestaat uit 112 korte, fragmentarische teksten van telkens één of twee bladzijden, die over van alles en nog wat lijken te gaan. Gaandeweg zie je hoe al die verhaaltjes, anekdotes, beelden, gedachten en beschouwingen naar elkaar verwijzen. Personages en situaties, thema’s en motieven keren telkens weer terug.

Een groot deel van Nocilla Dream speelt in Nevada, in een landschap dat de lezer wel kent, ook al is hij er waarschijnlijk nooit geweest: Las Vegas, niet ver daarvandaan een woestijn, een eenzame weg die door die woestijn loopt en bordelen aan de rand van die woestijn. Middenin de woestijn staat een boom waar een heleboel schoenen in hangen. Aan ieder paar kleeft een verhaal. Een aantal van die verhalen vertelt Mallo: wie ooit als eerste een paar schoenen in die boom gooide en waarom, en wat er later zoal onder die boom gebeurde.

Middenin de woestijn in Nevada staat een boom waar een heleboel schoenen in hangen. Aan ieder paar kleeft een verhaal.  Beeld Julio Carmelo Fuentes / Alamy
Middenin de woestijn in Nevada staat een boom waar een heleboel schoenen in hangen. Aan ieder paar kleeft een verhaal.Beeld Julio Carmelo Fuentes / Alamy

De boom met schoenen is een metafoor voor de roman zelf. Mallo zei in een interview dat hij ’s nachts alleen in slaap kan vallen als hij die dag een bijzonder idee heeft gehad. Die ideeën – gedachten, anekdotes, beelden – zijn de schoenen die hij in een boom gooit en daar een toevallig, organisch geheel vormen. Een netwerk van verhalen.

Schilderij van kauwgom

Veel anekdotes hebben de hippe sfeer van de Amerikaanse onafhankelijke films. Ze worden vermengd met andere verhalen, die zich elders in de wereld afspelen: Peking, Madrid, Singapore. Tussendoor zijn er korte beschouwingen over natuurwetten en het internet.

Het effect van de associatieve vorm wordt duidelijker als Mallo in een van de hoofdstukjes het bekende Russische film-experiment van Kuleshov uit 1920 beschrijft, waarin werd aangetoond dat als twee beelden elkaar opvolgen, het tweede beeld wordt gekleurd door wat er op het eerste beeld te zien was. Zo werkt dat in deze romans ook: de teksten gaan allerlei verbindingen met elkaar aan.

Nocilla Dream gaat onder meer over outsiders met vreemde hobby’s. Iemand maakt schilderijen van kauwgom, iemand neemt de geluiden op die gebouwen maken, iemand verzamelt gevonden foto’s, iemand ontvlucht de staat door te gaan wonen in de vertrekhal van een vliegveld. Maar het gaat ook over mensen die in elkaars leven komen en even gemakkelijk weer verdwijnen en over hoe groot het universum is en hoe klein de mens. Al die verschillende tekstjes resulteren in een levensgevoel waarbij iedere lezer andere associaties heeft en er ongetwijfeld andere betekenissen uithaalt. Mallo zet je aan het denken, over het leven dat in wezen betekenisloos is, over hoeveel moeite de mens doet om toch samenhang aan te brengen en hoe ontroerend dat is.

In het tweede deel, Nocilla Experience, neemt Mallo de lezer mee naar het zuiden van Rusland, New York, Galicië, Londen en Armenië en de verhalen worden nog absurder en absurdistischer. Een man doet bizarre experimenten met harde schijven en eendenmosselen. Een vrouw probeert chemische resten van de huid van dinosauriërs op te graven. Een andere vrouw rijdt rond in een houten auto die hout als brandstof gebruikt. De gewone samenleving lijkt ver weg. De economie, de overheid, de staat, ze spelen geen rol meer in de levens van al deze personages, die eenzaam zijn, zoekend, maar ook vrij.

Filosofische kwesties

Ondertussen worden er ook allerlei filosofische kwesties aangesneden. Waar houdt het lichaam op en begint de rest van de wereld? Waar houdt de materie op en begint de rest van de werkelijkheid? Waar houdt onze waarneming op en dus ook onze kennis? Waar houdt het leven op?

Daarnaast gaat het nogal eens over vergankelijkheid: iemand vindt over vijftig jaar een cd-rom die niet meer, nooit meer kan worden afgespeeld en in een verlaten museum in het zuiden van Rusland klinkt uit een radio een Spaanse nieuwszender. Als er al iemand in dat gebouw zou zijn, zou die het niet verstaan.

In het derde en laatste deel, Nocilla Lab, gaat het opeens over de schrijver zelf. Of eigenlijk over een fictieve schrijver, die heel erg op Mallo lijkt. Ook deze schrijver blijkt, samen met zijn vriendin, in de ban te zijn van een onmogelijk project in de marge van de gewone wereld. Dat begint min of meer realistisch, in de stijl van een road movie – ze zijn op Sardinië op zoek naar de ideale plek voor hun project – maar op zeker moment maakt het verhaal zich toch weer los van de werkelijkheid en wordt het een Kafka-achtige vertelling, over een schrijver die zijn identiteit verliest en alleen nog maar wil verdwijnen.

Liever in kleine stukjes

Klinkt dit taai en abstract? Het is inderdaad geen boek dat je in een keer uitleest, liever in kleine stukjes, maar dan is het absoluut een avontuurlijke en soms zelfs opwindende onderneming.

Voor de lezer, en voor de schrijver zelf, die het eerste deel begint met een veelzeggend citaat van Marguerite Duras: ‘Schrijven is proberen te ontdekken wat we zouden schrijven als we zouden schrijven’.

In het geval van Mallo is het resultaat grillig en associatief, maar gelukkig is hij ook een uitstekende verhalenverteller en stilist. En hoe experimenteel ook, hij bouwt duidelijk voort op wat al eerder gedaan is in de literatuur. De geoefende lezer herkent de invloed van Borges, Cortazar, Calvino, Kafka en Bolaño. En de sfeer herinnert aan de films van onder andere Jarmusch, Lynch en Tarkovski. Voor de fijnproevers.

null Beeld -
Beeld -

Gustín Fernández Mallo
Nocilla-trilogie
Cassette met drie boeken
Vert. Adri Boon.
Koppernik; 560 blz. € 29,90

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden