null

BoekrecensieBiografie

‘Arts-minister’ Els Borst had een allergie voor Haagse spelletjes

Beeld ANP

Els Borst was een atypische politica. Haar biograaf had iets dieper kunnen doordringen in de binnenkamers van de macht, om ons te laten zien hoe Borst toch haar gezag vestigde, terwijl ze weigerde mee te doen aan wedstrijdjes ver plassen.

Paul van der Steen

Vader Eilers vond hbs al heel mooi voor zijn dochter Els. Het hoofd van de lagere school overtuigde hem ervan hoger te grijpen: een meisje met haar talenten hoorde thuis op het gymnasium. Maar zelfs na het doorlopen daarvan en een studie geneeskunde stelde ze na haar huwelijk met medestudent Jan Borst haar leven vooral in dienst van man en kinderen.

In de biografie Els Borst. Medicus in de politiek maakt historica Nele Beyens scherp duidelijk wat dat betekende. De eerste keuze van Els Borst, kinderarts worden, moest wijken vanwege een zwangerschap. De tweede keuze, een praktijk als seksuoloog, moest waarschijnlijk worden afgeblazen vanwege psychische problemen van haar echtgenoot. De derde keuze, promoveren in de hematologie, bleek niet samen te gaan met de al zo drukke combinatie werk en gezin.

En zo begon de carrière van Els Borst-Eilers (1932-2014) pas na haar 35ste. Ze groeide uit tot pionier op weg naar een diverser Nederland: als eerste vrouw ooit werd ze medisch directeur van een academisch ziekenhuis, informateur, vicepremier en lijsttrekker van D66, een van de grote Nederlandse partijen. De PvdA volgde pas bij de verkiezingen van dit jaar. CDA en VVD hadden nog nooit een vrouw als lijsttrekker.

Haar jeugdvriendinnen fronsten de wenkbrauwen

Met de Tweede Feministische Golf had Borst overigens weinig op. Gelijkberechtiging was in haar ogen vooral een kwestie van slim keuzes maken. Misschien was haar blik vertekend door mannen in haar nabijheid: de onderwijzer die haar naar het gymnasium hielp, haar vader die studeren daarna aanmoedigde en haar echtgenoot die het najagen van een zo interessant mogelijke loopbaan tenslotte niet in de weg stond.

Met collega-minister Margreeth de Boer bij de start van de bouw van een nieuw ministerie van volksgezondheid en milieu. Beeld ANP
Met collega-minister Margreeth de Boer bij de start van de bouw van een nieuw ministerie van volksgezondheid en milieu.Beeld ANP

Toen Borst rond haar veertigste alsnog promoveerde, deden stellingen bij haar proefschrift bij menigeen (onder wie haar twee beste jeugdvriendinnen) de wenkbrauwen fronsen. ‘Een vrouw die zo weinig ‘baas in eigen buik’ is, dat zij tegen haar wil zwanger wordt, dient niet het alleenbeslissingsrecht over het afbreken van de zwangerschap op te eisen.’ En: ‘Dolle Mina’s en leden van Man/Vrouw/Maatschappij beseffen te weinig dat het in onze samenleving een voorrecht is om vrouw te zijn’.

Ruim twintig jaar later maakte Borst haar entree in de Nederlandse politiek. Het eerste Paarse kabinet bleek achteraf niet eens zo’n grote breuk met de oude Haagse mores, maar zorgde wel voor nieuwe gezichten. De D66-minister van volksgezondheid, welzijn en sport was een van hen.

De opgeroepen beelden waren grimmiger dan de realiteit

Ze ging door voor ‘arts-minister’. In werkelijkheid praktiseerde ze al zo’n kwarteeuw niet meer. Door haar lange ervaring als manager in zorg kende ze de wereld van haar portefeuille wel als geen ander en daar maakte ze gebruik van. Ze begreep dat ze er gezag en vertrouwen mee kon verwerven. Bovendien: wie zaken niet al te politiek maakte, kon dingen eenvoudiger gedaan krijgen. Borst gold als een inhoudelijke bewindsvrouw, niet als iemand van trucs.

Kritiek kwam er toch. In haar tweede termijn droegen de lange wachtlijsten voor medische behandelingen sterk bij aan wat Pim Fortuyn de puinhopen van acht jaar Paars noemde, ook al waren de opgeroepen beelden een stuk grimmiger dan de realiteit.

Borst met Wim Kok (PvdA) en Gerrit Zalm (VVD) in de Tweede Kamer. Beeld ANP
Borst met Wim Kok (PvdA) en Gerrit Zalm (VVD) in de Tweede Kamer.Beeld ANP

Al voor de verkiezingen van 1998, die na de formatie een tweede Paars kabinet opleverden, kreeg Borsts late politieke carrière een onverwachte wending. Met de woorden ‘Het is een meisje en we noemen haar Els’, droeg Mister D66 Hans van Mierlo haar voor als zijn opvolger. Problematisch, want de kampioen van de staatsrechtelijke hervorming trad met die ridderslag de spelregels van zijn partij met voeten. Lijsttrekkers hoorden verkozen te worden via een interne stemming en een congres.

‘Mensen die beter konden weten’

Campagnevoeren was bovendien niet het sterkste punt van Borst, al groeide ze in haar rol. De in opiniepeilingen voorspelde schade wist ze te beperken door haar rust. In tegenstelling tot andere lijsttrekkers liet zij zich, in haar woorden, niet verleiden tot een wedstrijdje ideologisch ver plassen.

Dat was behoorlijk gemeend. Thom de Graaf, opvolger van Borst als D66-leider: “Voor partijpolitiek was zij vaak te inhoudelijk, te consensusgericht en soms te naïef.” Voor de echte Haagse spelletjes zou ze altijd allergisch blijven. Ze spuide ook in latere jaren haar gal over onterechte verwijten in de afwikkeling van de Bijlmerramp van Kamerleden Rob Oudkerk (huisarts, PvdA) en Agnes Kant (epidmioloog, SP), ‘mensen die beter konden weten’, vond Borst.

Het is gedurfd van Beyens om flink de ruimte te nemen voor de prepolitieke loopbaan van Borst. Het is een terechte keuze. De functies voor haar ministerschap in lab, ziekenhuis en Gezondheidsraad vormden haar. Bovendien lopen er directe lijnen van de ene naar de andere wereld: voor en tijdens de Haagse jaren legde ze nadruk op meer aandacht voor patiënten en ethische kwesties en stond kostenbeheersing bovenaan haar agenda.

De fatale zaterdag in 2014

Met het gewelddadige levenseinde van Borst begint Beyens haar boek. Ze weidt er niet over uit. De lezer denkt even: is dit niet heel erg kort?, maar de biograaf vertelt al het nodige over de omstandigheden op de fatale zaterdag in 2014, over dader Bart van U. met zijn ‘goddelijke opdracht’ en over de reacties na haar dood.

Bovendien gaat het later nog over de weerstand die Borst opriep met een aantal van haar beleidskeuzes en over de ontzetting na de uitspraak ‘Het is volbracht’ na de totstandkoming van de euthanasiewet.

Maar als het gaat om het plaatsen van Borst in de politiek en de interne verhoudingen binnen D66, laat Beyens het een beetje liggen. Meer dan zij doet, zou je willen binnendringen in de kamers van de macht. Wat was haar spel tegenover doorgewinterde leiders als PvdA-premier Wim Kok en VVD-leider Frits Bolkestein? Waar lagen haar kracht en zwakte? Hoe hield ze zich staande in interne debatten en geharrewar in de eigen gelederen? Het komt wel aan bod, maar al te summier, zeker voor een biografie van een zo atypische politicus als Els Borst.

null Beeld

Nele Beyens
Els Borst. Medicus in de politiek
Wereldbibliotheek; 480 blz. € 29,99

Lees ook:
Eerder een Ramses Shaffy in de politiek dan een Bernard Haitink

Deze biografie van Hans van Mierlo schetst met veel vaart een portret van een beminnelijke chaoot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden