null Beeld

BoekrecensieGeschiedenis

Angst doet hopen dat de oorlog niet komt

Historicus Wouter Linmans schrijft over de angst voor nieuwe wapens in het interbellum.

De lezers van de Haagsche Post maakten in 1914 voor het eerst kennis met het fenomeen atoombom. In hun weekblad verscheen in feuilletonvorm de vertaling van The World Set Free, een roman van H.G. Wells. De Britse schrijver liet tijdens een oorlog vliegtuigen nucleaire explosieven boven Nederland afwerpen.

Ondanks het vervolgverhaal leefde de angst voor atoombommen niet echt in het Nederland van de daaropvolgende decennia. Misschien lag het aan het verhaal van Wells, dat de dijkdoorbraken als gevolg van de luchtaanval dramatischer beschreef dan de nucleaire explosies. Wat ook niet hielp, was dat The World Set Free anders dan sommige romans van Wellls niet de status van klassieker kreeg. Het belangrijkste was misschien wel dat het beschrevene het voorstellingsvermogen van de gemiddelde burger nog te boven ging.

Dodende straal

Die was in het interbellum, zo blijkt uit het inzichtelijke De oorlog van morgen. ­Nederlandse beeldvorming van een volgende oorlog, 1918-1940 van Wouter Linmans, meer bezig met de dodende straal, een science­fictionwapen dat in boeken en films hele legers en luchtvloten uitschakelde. Mogelijk zouden ook burgers het slachtoffer worden. Die hadden in elk geval voldoende kennis­genomen van elektriciteit, röntgen en ultraviolette stralen om enig geloof te hechten aan de fantastische verhalen.

Andere nieuwe wapens (gifgas, vlieg­tuigen) waren al ingezet tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het neutrale Nederland bleef gespaard in dat conflict, maar de beelden en verhalen van de slagvelden drongen wel door tot de mensen.

Wouter Linmans Beeld
Wouter Linmans

De tank behoorde tot de afschrikwekkende noviteiten van 1914-1918. Als grote stalen monsters, de mythische draken van de nieuwe tijd, rolden ze rond om hun vernietigende werk te doen. Nederland vreesde een volgende keer aan de beurt te komen. Tegelijkertijd leefde breed de geruststellende gedachte dat de loodzware loopgraven­auto’s in de drassige polders snel zouden vastlopen.

Spaanse Burgeroorlog

Conflicten tussen de twee wereldoor­logen in, zoals de Italiaanse inval in Abessinië (Ethiopië) en de Spaanse Burgeroorlog, dienden als graadmeter voor het soort onheil. Bijvoorbeeld als het ging om de inzet van het luchtwapen. De bevindingen in de praktijk werden door verschillende verslaggevers heel verschillend gezien. Het bombardement op Guernica (indrukwekkend vastgelegd door Picasso) was ‘een ten hemel schreiende wreedheid’. En: ‘Een gevoel van onbehagen en onrust, om nog niet te spreken van angst, besluipt ieder die zich indenkt in den wanhopig gevaarlijken toestand, waarin Nederland met zijn talrijke steden en dorpen en zijne groote bevolkingsdichtheid kan komen te verkeeren als de oorlogshel hier op ee dag mocht losbreken’.

Andere journalisten waren juist een beetje gerustgesteld, omdat de bombardementen in Spanje niet zo’n overweldigend effect hadden als werd gevreesd. Bovendien leken luchtaanvallen het moreel van de bevolking eerder te versterken dan te breken.

De oorlog van morgen is een zeer lezenswaardig mengsel van cultuur-, mentaliteits- en militaire geschiedenis. Na een thematische eerste helft van het boek (per wapen) kruipt Linmans, historicus en docent aan de Universiteit Leiden, via het denken over bewapening en ontwapening tijdens het interbellum steeds dichter naar de meidagen van 1940.

Het verstand van de Nederlanders wist vrij precies wat ging komen. Het gevoel verzette zich. Het was de paradox van de mobilisatiemaanden. Linmans: ‘Angst voor de oorlog versterkte de hoop dat Nederland gespaard zou blijven’.

null Beeld

Wouter Linmans
De oorlog van morgen. Nederlandse beeldvorming van een volgende oorlog, 1918-1940
Prometheus;
400 blz. € 27,50

Lees ook:

Volgens Frits Boterman vallen de verschillen tussen het interbellum en het heden meer op dan de overeenkomsten

Frits Boterman duikt in Nederland (en Duitsland) tijdens het interbellum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden