null Beeld
Beeld

RecensieDe jonge helden van de Sovjet-Unie

Alex Halberstadt zocht in de asbak van het Sovjet-verleden zijn familie en kwam dichtbij Stalin uit

De Amerikaanse schrijver Alex Halberstadt ontdekt van alles over het leven van zijn Sovjet-familie. En dat van hemzelf.

Negen is Alex Halberstadt als hij in 1980 met zijn moeder verhuist naar de Verenigde Staten. Al snel wil hij niets meer te maken hebben met zijn Sovjet-verleden en daar valt zijn in Moskou achtergebleven vader Vjatsjeslav ook onder. Hij wil ‘normaal’ zijn, niet opvallen, Amerikaan(s) worden dus. Hij oefent Engels voor de spiegel, laaft zich aan Jeno’s pizzahapjes en luistert maandenlang alleen naar honkytonk en outlawcountry-muziek. Hij slaagt, met glans. Hij wordt schrijver, publiceert volop in zijn nieuwe taal, betrekt met zijn vriend een appartement in Brooklyn.

Dan, in 2004, dient dat verleden zich toch aan in een van de weinige telefoontjes met zijn vader. Die vertelt dat hij een bericht heeft gekregen over zíjn vader, Vasili, met wie hij al jaren geleden alle banden heeft verbroken. Halberstadt is verbaasd; hij dacht dat zijn grootvader allang dood was. Hij weet amper iets van hem, kent hem slechts van één zwart-witfoto. Hij heeft alleen wel eens opgevangen dat Vasili bij de geheime politie heeft gewerkt en ‘onbeschrijfelijke dingen’ heeft gedaan.

Grootvader Vasili  als jonge man. Beeld
Grootvader Vasili als jonge man.Beeld

Het is het begin van een zoektocht naar de geschiedenis van zijn familie, een zoektocht die veel langer zal duren dan verwacht. In De jonge helden van de Sovjet-Unie doet Halberstadt daarvan op mooie wijze verslag.

Hij staat al met margrieten en taart voor de deur, als hij twijfelt

Vasili is 93 als zijn kleinzoon hem bezoekt in een armoedige flat in Vinnytsia, een industriestad in Oekraïne. Die twijfelt op de valreep, hij staat al met taart en margrieten voor de deur, of hij niet van de hele onderneming moet afzien, maar hij gaat toch naar binnen. Er volgen dagen van gesprekken.

Simpel is het niet. Vasili vertelt en ontwijkt, beroept zich op een afnemend geheugen. Regelmatig kijkt hij zijn bezoek aan met een gekwetste blik, schrijft Halberstadt: ‘Alsof hij wilde zeggen: je bent hierheen gekomen als mijn kleinzoon, niet als mijn ondervrager’. Duidelijk wordt dat hij, inderdaad, bij de geheime dienst heeft gewerkt. In 1935 kwam hij terecht in de Loebjanka, het Moskouse hoofdkwartier. En vanaf 1941 maakte hij deel uit van de eenheid die Stalin beveiligde, tot aan diens dood in 1953.

Alex Halberstadt Beeld Edward Burt
Alex HalberstadtBeeld Edward Burt

Het is op de laatste dag van Halberstadts bezoek dat duidelijk wordt dat Vasili meer is geweest en meer heeft gedaan dan in de buurt van Stalin verkeren. Hij vertelt dat hij betrokken was bij de deportatie van de Tartaren en hij blijkt geen opsporingsagent te zijn geweest van lage rang. Maar als Halberstadt probeert door te vragen, slaat Vasili weer dicht. ‘De stomme, verontschuldigende invalide was teruggekeerd’. Bij zijn vertrek moet Halberstadt constateren: ‘Vasili had me alleen in het voorportaal van zijn verleden binnengelaten’.

‘Ik was iedere dag doodsbang’

Dat onvolkomen verhaal ten spijt, begint Alex Halberstadt wel steeds meer te zien hoe Vasili’s leven is gevormd door zijn tijd, de dictatoriale Sovjet-geschiedenis. Dat Vasili überhaupt de 93 heeft gehaald ‘moet wel getuigen van een ongewone combinatie van intelligentie, sluwheid en geluk, maar ik wist niet in welke verhouding’, aldus de kleinzoon; dat Vasili jarenlang in Stalins buurt verkeerde bood immers geen enkele garantie. Zoals Vasili zelf in een emotioneel moment fluistert: ‘Ik was iedere dag doodsbang’.

Halberstadt: ‘Ik begon te begrijpen hoe het politieke en het persoonlijke op elkaar inwerken’. En dan is er geen weg meer terug. Het verleden dat de kleinzoon zo lang wilde ontlopen en met het bezoek aan zijn grootvader hooguit even aanraken, laat zich niet meer in zijn hok duwen.

Grootvader Vasili in zijn woonkamer. Beeld
Grootvader Vasili in zijn woonkamer.

En daarom gaat Halberstadt óók op zoek naar de geschiedenis van zijn (dan al gestorven) joodse grootouders van moederskant, Raisa en Semjon. Over hun verleden weet hij eveneens weinig, al zijn ze, tegelijk met zijn moeder en hij, in 1980 naar de VS geëmigreerd en heeft hij altijd veel contact met ze gehad. Maar als hij ze naar hun verleden vroeg, waren de antwoorden meestal vaag.

Zijn grootouders zijn statistische wonderen

Ook om hun verhaal te ontrafelen gaat hij op reis. Ditmaal is Litouwen de bestemming. Statistische wonderen zijn ze, realiseert hij zich, slechts 5 procent van de Litouwse joden overleefde de Holocaust. En ook in de na-oorlogse tijd bleef het leven onzeker door het altijd sluimerend antisemitisme. Zo werd grootvader Semjon in 1952 ontslagen als docent aan de universiteit van Vilnius, een paar weken voor hij zijn proefschrift zou verdedigen. Het waren de hoogtijdagen van een hetze waarbij een aantal joodse dokters werd beschuldigd van een moordcomplot tegen Stalin. Semjon kreeg niet veel later weliswaar zijn baan terug, maar het gevoel van op je hoede moeten zijn, zou niet meer verdwijnen.

De geschiedenis stopt niet bij degenen die haar meemaken, daarvan raakt Halberstadt steeds meer overtuigd. ‘Vijftig jaar na zijn dood beïnvloedde Stalin ook mijn leven’, concludeert hij, al meteen na zijn bezoek aan Vasili. De slechte verhouding die grootvader had met zijn zoon, de slechte relatie die die weer had met Alex? ‘Menselijke verbanden die voor mij om genegenheid, wrok en misverstanden hadden gedraaid, waren in feite beïnvloed door grote collectieve gebeurtenissen’. Zonder Stalin, is de suggestie, waren die vader-zoon-relaties misschien wel anders geweest.

Grootvader Vasili met zoon Aleksandr.
 Beeld
Grootvader Vasili met zoon Aleksandr.Beeld

Op dit wel heel rechtlijnig gelegde verband is het nodige af te dingen. Maar voor Halberstadt is deze overtuiging genoeg om te proberen het contact met zijn vader te herstellen. Wat hij wil is praten. Praten over het verleden. Maar net als andere familieleden, is ook de vader daar maar tot op zekere hoogte toe bereid en in staat. ‘Het verleden oprakelen levert niet veel meer op dan door de asbak graaien’, aldus Vjatsjeslav.

Er rest Halberstadt niet veel anders dan zich erbij neer te leggen. Mooi is de epiloog van dit boek waarin hij samen met zijn vader op een visexpeditie gaat in het zuiden van Rusland. Deze manier van samenzijn werkt het beste, merkt hij. ‘Doordat we bezig waren – kunstaas knopen, aas aan de haak doen, hannessen met de buitenboordmotor – was onze nabijheid genoeg.”

null Beeld
Beeld

Alex Halberstadt
De jonge helden van de Sovjet-Unie. Een confrontatie met het verleden
Vert. Leen Van Den Broucke en Gretske de Haan
Pluim;
377 blz. € 23,99

Lees ook:

‘Als je weet wat je achtergrond is, geeft dat meer vrijheid’

Historicus Mark Mazower over de geschiedenis van zijn Russische familie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden