null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Aan de grote vragen over rationaliteit komt dit boek niet toe

Rationaliteit: Wat rationeel denken is en waarom we het meer dan ooit nodig hebben
Steven Pinker
Atlas Contact
432 blz. € 27,99
★★

Fleur Jongepier

De schrijver

Steven Pinker is hoogleraar evolutionaire psychologie aan Harvard en is onder andere bekend van zijn eerdere boek Enlightenment Now. Ook schreef hij boeken over taal en cognitie. Pinkers gedachtegoed is geregeld onderwerp van controverse, waaronder zijn opvattingen over verkrachting en feminisme en de link tussen intelligentie en ras. Pinker spreekt zich geregeld uit tegen (woke) bedreigingen van academische vrijheid.

Rationaliteit nauw begrepen

Pinker opent zijn boek met de zin: “De rede zou bij alles wat we denken en doen onze leidraad moeten zijn. (Als je het daar niet mee eens bent, zijn je bezwaren daartegen dan wel rationeel?)” Waarschijnlijk is iedereen het met die zin eens (en is het stellen van een retorische vraag tussen haakjes niet de meest rationele overtuigingstruc). De vraag is alleen wat we onder de rede of rationaliteit verstaan. Pinker hanteert de gangbare definitie van rationaliteit als ‘het vermogen om kennis te gebruiken om doelen te bereiken’. Als je handelt op basis van onjuiste aannames ben je irrationeel, en wanneer je bepaalde doelen hebt maar de middelen niet gebruikt om die doelen te bereiken, eveneens.

Deze tamelijk nauwe of ‘koele’ opvatting van rationaliteit blijkt ook uit de gehele opzet van het boek. Negen van de elf hoofdstukken gaan over onderwerpen als (deductieve) logica, correlatie versus causaliteit, drogredeneringen, kansberekening, statistiek, speltheorie, enzovoorts. Toegegeven, Pinker is goed met voorbeelden en maakt taaie materie behapbaar. Maar het lijkt er vooral op dat dit boek voor studenten cognitieve psychologie nuttig is, omdat de grotere vragen over rationaliteit onvoldoende aan bod komen.

Affronten tegen rationaliteit?

Wat zijn die grotere vragen dan? Wel, terwijl Pinker het heeft over voorwaardelijke kansen, a-posteriori-kansen, consolidering, aannemelijkheidsquotiënten en representativiteitsheuristiek, zijn er mensen die geloven dat de aarde plat is, dat 9/11 een inside job was, dat Hillary Clinton vanuit een pizzeria een pedofielennetwerk aanstuurde en dat de coronapandemie een list is van Bill Gates om microchips in mensenlichamen te implanteren. Zijn deze mensen irrationeel? Hoe precies? En wat valt eraan te doen, hoe kunnen we hen van gedachten laten veranderen of voorkomen dat anderen in dezelfde rabbit holes terechtkomen?

Pinker is zich uiteraard zeer bewust van deze ‘affronten’ tegen rationaliteit en gebruikt dergelijke voorbeelden om er zijn boek mee te openen en te motiveren. Een boek met de titel Rationaliteit missstaat dan ook niet in een tijd dat ‘nepnieuws, charlatanerie, complottheorieën en post-waarheid-retoriek’ hoogtij vieren. Maar wanneer Pinker eindelijk aan de interessantere vragen toekomt in hoofdstuk tien, kan hij dergelijke voorbeelden niet verhelderen aan de hand van “de lijst logische en statistische denkfouten die ik in de vorige hoofdstukken heb uitgelegd”, en zullen we een antivaxer niet van gedachten laten veranderen door “een lesje logica of kansrekening”, al is het maar omdat we hen niet als “hopeloze irrationele wezens” moeten afdoen. Inderdaad, maar dat zet de vraag wederom op scherp waarom en voor wie Pinker dit boek precies schreef.

Redenen om dit boek niet te lezen

Los van het feit dat Pinker onvoldoende aan belangrijke vragen over (ir)rationaliteit toekomt, is de grootste tekortkoming het gebrek aan een rijker begrip van rationaliteit. Pinker is ouderwets in die zin dat hij rationaliteit koppelt aan logisch en kritisch denken en sterk loskoppelt van dingen als emoties of partijdigheid. Er is inmiddels veel interessant werk verricht over hoe het ook rationeel kan zijn om bijvoorbeeld uit liefde of op basis van emoties iets te doen of te laten. Deze rijkere (en des te menselijkere) aspecten van rationaliteit ontbreken. Dit is in verschillende opzichten nogal een liefdeloos boek.

Redenen om dit boek wel te lezen

Eén bal voor het boek en één voor de soepele vertaling. Wil je je kansrekening, speltheorie enzovoorts wat opfrissen - be my guest en lees dit boek. Een andere reden om dit boek te lezen - omdat het illustratief is voor hoe rationele argumentatie (niet) werkt - is hoe Pinker hier en daar steken onder water uitdeelt over de staat van het hoger onderwijs, zoals bijvoorbeeld hoe “huidskleur, geslacht, etniciteit, religie en seksuele oriëntatie … oorlogszones zijn geworden in het intellectuele leven”. Ironisch dat hij zich bedient van oorlogstaal en verder weinig rationele onderbouwing biedt.

Lees ook:

Complotdenken is geen griepje dat gewoon weer overgaat

Argumenten overtuigen niet zomaar, om complottheorieën de wereld uit te helpen. Er is een betere infrastructuur nodig voor wetenschappelijke kennis, betoogt Tjesse Riemersma, docent filosofie.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden