Merkel en Rutte overleggen tijdens een top in 2012.

Analyse Europa

Zonder Duitsland is Nederland nergens, maar de macht van Duitsland is tanende

Merkel en Rutte overleggen tijdens een top in 2012. Beeld AP

De schimmige selectieprocedure rond de nieuwe IMF-directeur is een nieuw bewijs voor de tanende macht en invloed van Duitsland in Europa. Nederland wordt daar onwillekeurig in meegesleurd.

Nederland? Provincie van Duitsland. Mark Rutte? Buikspreekpop van Angela Merkel. De Europese Unie? Die bestaat uit 28 landen, de spelregels zijn ingewikkeld, vergaderingen duren lang, maar aan het eind wint het ‘Wir schaffen das’ van Duitsland.

Wie zijn oor te luisteren legt aan een gemiddelde borreltafel, een echte van hout of een virtuele op sociale media, krijgt al snel de indruk dat het ‘kleine’ Nederland (liefst twintig EU-landen zijn kleiner, qua bevolkingsaantal) binnen Europa een speelbal is van zijn almachtige oosterbuur.

Een snelle blik op de recente besluiten in de EU leert dat het wel meevalt, met die almacht. Sterker nog: bondskanselier Merkel, aan het roer sinds 2005 en lange tijd beschouwd als de ongekroonde keizerin van Europa, lijkt in de laatste meters van haar regeermarathon de regie helemaal kwijt: binnen haar eigen partij CDU, binnen de Europese koepel de Europese Volkspartij (EVP), en te midden van haar 27 collega-EU-regeringsleiders. Dat geldt niet alleen voor Merkel, het geldt eigenlijk voor haar hele, wankele coalitieregering met de sociaal-democratische SPD.

Recentste bewijsstuk is het schimmenspel rond de Europese voordracht van een nieuwe directeur van het Europees Monetair Fonds (IMF). Die kreeg vrijdag haar beslag tijdens een door Frankrijk geregisseerde ad-hoc-procedure per smartphone, met breed uitgewaaierde, vakantievierende ministers van financiën als bellende en mailende juryleden. Duitsland schaarde zich voor honderd procent achter de Nederlandse kandidaat Jeroen Dijsselbloem, en als de oude wet van de Duitse almacht nog van kracht zou zijn geweest, was Dijsselbloem het met twee vingers in de neus ook wel geworden. Vooral dankzij die Duitse steun was de PvdA-minister immers eurogroepvoorzitter geworden, in 2013. Maar Berlijn laat zich die vrijdag de kaas van het brood eten door Parijs. Frankrijk, niet gediend van de (in Franse ogen) begrotingsfetisjist en anglofiel Dijsselbloem, slaagt erin de eigen favoriet, de Bulgaarse topeconome Kristalina Georgieva, in de zetel naar het IMF te krijgen.

De Duitse minister Olaf Scholz sputtert weliswaar tegen, maar bedient zich daarbij vooral van procedurele argumenten: de leeftijdsregels van het IMF zouden tegen de bijna 66-jarige Georgieva pleiten.

Schäuble had zich waarschijnlijk harder gemaakt voor Dijsselbloem

Erg overtuigend is het allemaal niet. “Onder de voorganger van Scholz (Wolfgang Schäuble, red.) was dit waarschijnlijk heel anders gegaan”, verzucht een (op afstand) betrokkene bij de selectieprocedure van vrijdag. Het is een veelzeggende constatering, dat Schäuble (een geharnaste christen-democraat, en Dijsselbloem-fan van het eerste uur) zich waarschijnlijk harder had gemaakt voor Dijsselbloems kandidatuur dan Scholz, een sociaal-democratische geestverwant van de Nederlander.

Maar dit IMF-verhaal is niets meer dan een korte epiloog van een veel groter spektakelstuk: de Europese marathontop over al die andere benoemingen, die duurt van 30 juni tot en met 2 juli. Vooral de eerste dag is ontluisterend voor Merkel. Net als veel andere wereldleiders komt ze vers terug van de G20-top in het Japanse Osaka, waar een select gezelschap de oplossing denkt te hebben gevonden voor de ingewikkelde puzzel van de EU-topbenoemingen.

Dat Merkels protégé Manfred Weber, de ‘spitskandidaat’ van de Europese christen-democraten, geen voorzitter van de Europese Commissie zou worden, is al een tijdje duidelijk. Net als bij Dijsselbloem is ook hier het Franse verzet tegen de Beierse Europarlementariër doorslaggevend. In Osaka weten de Franse president Macron en de premiers Rutte en Sánchez (Spanje) Merkel achter de volgende oplossing te krijgen: sociaal-democraat Frans Timmermans zou commissievoorzitter worden, dan is in ieder geval het spitskandidaten-systeem gered, een prioriteit voor Merkel.

In ruil zou Weber vijf jaar lang voorzitter van het Europees Parlement worden, voor hem het maximaal haalbare. De rest van de puzzel volgt dan vanzelf. EU-raadsvoorzitter Tusk, eveneens in Osaka, vindt het een goed uitgangspunt voor de top in Brussel.

Onaantastbare Merkel kreeg pak slaag

Daar barst de bom nog voor die top op zondag goed en wel kan beginnen. Op de traditionele EVP-bijeenkomst die aan elke Europese top voorafgaat, krijgt de ooit zo onaantastbare Merkel een stevig pak slaag van christen-democratische regeringsleiders uit de kleinere landen, met name Bulgarije, Ierland, Kroatië en Letland (Boyko Borissov, Leo Varadkar, Andrej Plenkovic en Krisjanis Karins). Hun grief: hoe kan Merkel zo makkelijk het commissievoorzitterschap weggeven aan Timmermans? De bondskanselier heeft een fatale misrekening gemaakt, met de veronderstelling dat haar EVP-collega’s de Osaka-deal (waarmee ook Weber zelf akkoord schijnt te zijn gegaan) een redelijk compromis zouden vinden.

De EVP-ruzie ligt opeens op straat, want ook tegenover de pers laat vooral Varadkar zijn onvrede de vrije loop. “Als EVP hebben wij niet ingestemd met het pakket dat in Osaka is overeengekomen. Een grote EVP-meerderheid vindt niet dat we het voorzitterschap van de Europese Commissie zomaar moeten opgeven, zonder slag of stoot.”

Zelden is Merkel zo publiekelijk de oren gewassen door haar Europese bondgenoten. De interne ruzie, nooit eerder zo openlijk vertoond binnen de normaal toch zo professionele EVP-club, verziekt ook de kansen van Timmermans. Het verzet tegen hem vanuit Centraal- en Oost-Europa is bekend, maar de ‘Jong-Turken’ van de EVP (zoals een EU-diplomaat tegenover Politico Europe de premiers Karins, Plenkovic en Varadkar omschrijft), en dan vooral het gebrek aan gezag van zowel Merkel als Tusk, doen Timmermans de das om.

Macron schuift als compromis-kandidaat de Duitse defensieminister Ursula von der Leyen (CDU) naar voren. Wat wil Merkel nog meer, zou je zeggen - een vrouwelijke land- en partijgenoot op die hoge post - maar de bondskanselier lacht als een boer met kiespijn.

Von der Leyen krijgt op 2 juli uiteindelijk de unanieme steun van de regeringsleiders, maar Merkel moet zich - gênant genoeg - als enige van stemming onthouden, daartoe gedwongen door coalitiegenoot SPD. De Duitse sociaal-democraten zijn des duivels dat ‘hun’ Timmermans het niet is geworden, en wel Von der Leyen, die ze zien als een brekebeen in de regering. Dat de Grosse Koalition ook na deze onenigheid nog steeds overeind staat in Berlijn, is eigenlijk een wonder. In Brussel slaat Merkel opeens een modderfiguur.

Berlijn is al een tijdje passief in Europa

Los van al die ‘poppetjes’ heeft Duitsland ook systeem-technisch een zwaar verlies geleden. Het systeem met de spitskandidaten, waarbij kopstukken van de partijfamilies maandenlang campagne voeren voor het commissievoorzitterschap, is ter ziele, mede door toedoen van Macron. De ‘Spitzkandidaten’ zijn een typisch Duits verkiezingsfenomeen, bij de vorige Europese verkiezingen van 2014 nadrukkelijk in de etalage gezet door toenmalig parlementsvoorzitter Martin Schulz (SPD).

Macron (en met hem een hoop anderen, onder wie premier Rutte) vinden echter dat je zo’n Duits principe niet een-op-een kunt kopiëren naar heel Europa. In 2014 lukte het nog, met Jean-Claude Juncker, en dit keer blijft Merkel lange tijd achter Weber staan, maar het einde van het liedje is dat het haar allemaal uit de vingers glipt.

Het zwakke Duitse optreden is niet alleen zichtbaar tijdens de stoelendans om de topfuncties. Ook inhoudelijk valt al een tijdje de passiviteit op van Berlijn bij Europese vraagstukken. Bij chronisch vastzittende dossiers, zoals het asiel- en migratiebeleid en de hervorming van de eurozone, laat Duitsland het allemaal een beetje op z’n beloop, zo lijkt het. Ook hier is Frankrijk het meest assertief in zijn hervormingsdrang, en laat Nederland zich gelden als een voorname tegenkracht, maar Duitsland? Dat heeft het vooral druk in eigen land, met het overeind houden van de regering Merkel-IV en de voorbereidingen op het post-Merkel-tijdperk.

“We zouden best graag zien dat Duitsland zich weer eens wat actiever opstelt binnen de EU”, zo viel een tijdje geleden op te tekenen uit een Nederlandse diplomatieke EU-bron. Want, zo blijkt maar weer uit de Timmermans- en Dijsselbloem-episodes: zonder een sterk Duitsland is Nederland nergens, zeker nu het Verenigd Koninkrijk de EU-deur binnenkort (eindelijk) achter zich dicht belooft te trekken. Weliswaar heeft Nederland, voorbereidend op de brexit, de ‘Hanze-liga’ om zich heen weten te vormen, met negen gelijkgezinde, kleine landen, maar Frankrijk blaast die Hanze-liga omver, zo is gebleken.

Tegen die achtergrond komt de zogenaamde ‘mislukking’ van de Nederlandse lobby, het ‘falen’ van de Haagse diplomatie om de twee Europese PvdA-coryfeeën de topbanen in respectievelijk Brussel en Washington te bezorgen, in een ander licht te staan.

Nederland heeft het verprutst, zo luidt de conclusie van menig analyse, mede doordat zowel Timmermans als Dijsselbloem met hun botte Hollandse bijlen respectievelijk Oost- en Zuid-Europa tegen zich in het harnas zou hebben weten te jagen. Rutte zou die weerstand hebben onderschat. “Twee uitgelezen topkandidaten legden het loodje”, aldus politiek analist Jos Heymans van RTL begin deze week. “De glans is er een beetje af bij Rutte.”

Had Nederland het inderdaad zo veel beter kunnen doen? Bij de gestrande kandidatuur van Timmermans waren krachten in het spel die voor Den Haag niet te belobbyen waren: de interne ruzie bij de EVP en de opstand tegen Merkel, die niemand zag aankomen.

Bij Dijsselbloem speelde zeker mee dat sommige zuidelijke landen bittere herinneringen bewaren aan de jaren dat de Nederlander voorzitter van de eurogroep was. Sommige herinneringen waren de afgelopen week wel wat karikaturaal, waarbij vooral die beruchte ‘drank en vrouwen’-uitspraak uit een Duits kranteninterview tot in den treure werd herkauwd. De uitlating werd in Zuid-Europa als denigrerend ervaren.

In zijn Brusselse voorzittersfunctie moest Dijsselbloem destijds alle ministers uit alle windstreken op één lijn zien te krijgen, en de strenge aanpak van Griekenland kreeg destijds unanieme steun, niet in het minst van landen als Spanje en de eurolanden aan de oostkant van de EU waar de levensstandaard lager was dan in Griekenland. Spanje stemde voor zijn IMF-voordracht.

Georgieva was een ijzersterke tegenkandidaat

De opmars van Dijsselbloem werd toch vooral gestuit door een zich onoverwinnelijk wanend Frankrijk, een Duitsland dat weinig weerwerk bood en – last but not least – een ijzersterke tegenkandidaat, Kristalina Georgieva. Anders dan bij Von der Leyen is er werkelijk niemand te vinden die iets slechts weet te zeggen over de Bulgaarse Wereldbank-topvrouw. Als Eurocommissaris (2010-2016) was zij zeer geliefd.

De Nederlanders zijn afgegaan als een gieter, zegt degene met het glas half leeg. Dat Timmermans en Dijsselbloem binnen Europa kennelijk zo veel naam hebben gemaakt dat ze die topfuncties binnen handbereik hadden, kan de Nederlandse politiek (en diplomatie) als een compliment beschouwen, zegt degene met het glas half vol. En Timmermans blijft straks toch maar mooi de op een na machtigste Eurocommissaris, een verlenging die in het verleden weinig landen was beschoren.

Al met al is er voor Den Haag genoeg reden om met enige bezorgdheid naar de oosterburen te kijken. Merkel zit er nog tot september 2021, áls haar regering de rit uitzit. Weet zij alsnog enig Europees leiderschap te geven aan die laatste jaren? Dit najaar zal de Grosse Koalition van CDU/CSU en SPD een tussentijdse evaluatie inlassen. Velen, ook diegenen met halfvolle glazen, houden rekening met het einde van Merkel-IV.

Wat daarna gebeurt, weet niemand, maar zal bepalend zijn voor koers, daadkracht en uitstraling van de hele EU - als Duitsland daarin tenminste ook straks de rol wil spelen waarvan vele borreltafelaars vermoeden dat het die speelt.

De namen van de anonieme bronnen zijn bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

Reconstructie: Hoe Jeroen Dijsselbloem naast zijn IMF-droombaan greep

De meeste ministers zijn met vakantie. Een enkeling zit zelfs hoog in de bergen, zonder bereik. Frankrijk trekt opnieuw aan het langste eind.

De echte winnaar van de Brusselse banenbingo? Emmanuel Macron

De Franse president Macron is de grootste winnaar bij de stoelendans om de Europese topfuncties. Hongarije, Polen en Tsjechië kraaien victorie, maar staan met lege handen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden